|

ضرورت تقویت تحصیلات تکمیلی در پژوهشگاه‌ها

خدمت به پژوهش، دانشجو و نظام علمی کشور

محسن کمالیان. استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله

1- چرا پژوهشگاه‌ها به دانشجویان تحصیلات تکمیلی نیاز دارند؟ هر عضو هیأت‌علمی پژوهشگاه، معمولا برخی پروژه‌های پژوهشی را به شکل انفرادی اجرا می‌کند، بعضی را نیز در قالب کار گروهی و با کمک دستیاران پژوهشی. وجود دستیاران پژوهشی پرتوان در کنار عضو هیأت‌علمی، امری متعارف در سراسر جهان و یک ضرورت است؛ چون به عضو هیأت‌علمی امکان می‌دهد در کنار اجرای مستقیم چند پروژه‌ پژوهشی، تعدادی پروژه‌ پژوهشی دیگر را نیز به طور هم‌زمان هدایت کند. استفاده‌ بهینه از انرژی و ظرفیت عضو هیأت‌علمی، به نوبه خود سرعت پاسخ‌گویی به نیازهای تخصصی کشور و همچنین سرعت تولید دانش را مضاعف می‌کند. طبیعتا این به‌نفع کشور است. در همه نقاط دنیا نیز همین کار را می‌کنند. عضو هیأت‌علمی براساس دانش و تجربه و خلاقیت خود، ایده‌پردازی می‌کند و دستیاران پژوهشی او، با برنامه‌ریزی و هدایت استاد، ایده‌های او را می‌شکافند. 2- آیا عملکرد آموزشی پژوهشگاه‌ها در دو دهه‌ گذشته موفقیت‌آمیز بوده است؟ دستیاران پژوهشی یا کارشناس پژوهشی هستند، یا دانشجوی تحصیلات تکمیلی. کارشناس پژوهشی، هم عضو هیأت‌علمی را در اجرای برخی پروژه‌های پژوهشی یاری می‌دهد هم در راه‌اندازی عملیات سخت‌افزاری دانشجویان تحصیلات تکمیلی نقش مهمی دارد. وجود دانشجویان تحصیلات تکمیلی نیز به چند دلیل در کنار عضو هیأت‌علمی یک ضرورت و پرفایده است. اولا، دانشجو، جوان است و پرانگیزه. انرژی و نشاط جوانی دارد، همراه با انگیزه‌ای قوی برای پیشرفت که خلاقیت، پشتکار، سرعتِ پاسخ‌گویی به نیازهای تخصصی کشور و نیز سرعتِ تولید دانش را افزایش می‌دهد. ثانیا، دانشجو پس از چند سال کار علمی- پژوهشی، فارغ‌التحصیل و یک متخصص جدید به جمع نیروهای متخصص کشور اضافه می‌شود. 3- آیا ستاندن مسئولیت آموزش از پژوهشگاه‌ها و انتقال آن به دانشگاه‌ها، مصلحت است؟ دانشجوی تحصیلات تکمیلی که قرار است در پژوهشگاه روی موضوعی پژوهش کند، طبیعتا نیازمند آن است که قبل از آغاز پژوهش، برخی درس‌های تخصصی پیش‌نیاز را بگذراند. استاد راهنما و اعضای هیأت‌علمی پژوهشگاه که سال‌هاست اطراف موضوع و محور مورد نظر، پژوهش و مرزهای دانش را جابه‌جا کرده‌ و می‌کنند، بی‌شک در آن حوزه‌ تخصصی، مسلط، به‌روز و صلاحیت کامل تدریس را دارند. بنابراین صلاحیت اعضای هیأت‌علمی پژوهشگاه برای تدریس دروسی که در اطراف آن مقالات متعددی را منتشر و تولید دانش کرده‌اند، اگر از اعضای هیأت‌علمی دانشگاه بیشتر نباشد، کمتر نیز نیست. مرتب مشاهده می‌کنیم در بسیاری از دروس تخصصی که پژوهشگاه‌ها ارائه می‌کنند، دانشجویان بهترین دانشگاه‌های تهران نیز به‌عنوان میهمان شرکت می‌کنند. همچنین همه‌ ساله مشاهده می‌کنیم بسیاری از اعضای هیأت‌علمی پژوهشگاه‌ها، برای تدریس پاره‌ای دروس تخصصی به دانشگاه‌ها دعوت می‌شوند. 4- بازده پژوهشگاه‌ها در زمینه آموزش چگونه بوده است؟ عملکرد پژوهشگاه‌ها در تربیت دانشجویان تحصیلات تکمیلی در دو دهه‌ گذشته بسیار موفقیت‌آمیز بوده است. اولا، بسیاری از سؤال‌های تخصصی جامعه، به یمن آن دسته از پروژه‌های پژوهشی که دانشجویان مقطع دکترای پژوهشگاه‌ها در آنها فعال بودند، پاسخ‌هایی مناسب یافتند. ثانیا، مقالات علمی- پژوهشی مستخرج از رساله‌های فارغ‌التحصیلان مقطع دکترای پژوهشگاه‌ها، در بهترین ژورنال‌های معتبر ملی و بین‌المللی منتشر شدند و به آنها ارجاع می‌شود. ثالثا اغلب فارغ‌التحصیلان مقطع دکترای پژوهشگاه در دانشگاه‌های معتبر تهران و دیگر کلان‌شهرهای کشور جذب و به ‌عنوان هیأت‌علمی مشغول به کار شدند. با توجه به مراتب فوق، شایسته است مسئولان وزارت علوم، تحقیقات و فناوری توجه کنند که اولا، ستاندن مسئولیت آموزش دروس تخصصی و تحصیلات تکمیلی از پژوهشگاه و منحصرکردن آن در دانشگاه، توجیه منطقی ندارد و خدمتی به پژوهش، دانشجو و نظام علمی کشور نیست. ثانیا، تفاوت قائل‌شدن میان منزلت علمی اعضای هیأت‌علمی پژوهشگاه و دانشگاه و منع هیأت‌علمی پژوهشگاه از تدریس در دانشگاه یا انتقال به آنجا نیز توجیه منطقی ندارد و خدمتی به پژوهش و نظام علمی کشور نیست. ثالثا، تقویت پژوهش در پژوهشگاه مستلزم جذب دانشجویان قوی و تقویت دوره تحصیلات تکمیلی در آن است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.