بازگشت به شأن واقعی علم، اولین ضرورت دانشگاه در ایران
آموزش یا پژوهش، کدام مقدم است؟
ایرج نیکسرشت. عضو هیأتعلمی پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران
علم دریایی است بیحد و کنار/ طالب علم است غواص بحار گر هزاران سال باشد عمر او/ او نگردد سیر خود از جستوجو جلالالدین مولوی 1- در برداشت اولیه از سخنان مولوی، چنین برمیآید که وسعت ناشناختههای بشر بیش از تصور او است و آنچه بهعنوان «علم» در اختیار بشر امروزی است، بسیار کمتر از ناشناختههاست. نکته دیگر مولوی این است که برای علمآموزی باید سالها و بلکه هزاران سال زحمت کشید و آنچه امروز بهعنوان علم در اختیار ماست، محصول سالها تلاش و زحمت رنجدیدگان علم و معرفت است؛ بنابراین چنین برداشت میشود که علم و دانش بشر محصول تلاش کاوشگرانه انسانهایی است که در سالها و قرنهای متمادی، با رنج و مشقت فراوان صورتگرفته از طرق مختلف ازجمله دانشگاهها و آکادمیهای علوم در حوزه مصر باستان، هند باستان، چین باستان، بینالنهرین، یونان باستان (مانند آکادمی افلاطون، ارسطو، رواقیون و...)، ایران باستان در دانشگاه گندیشاپور، حوزه اسکندریه، قرون وسطی با مدارس دینی و غیردینی در دوره اسلامی و اروپای مسیحی بهصورت لوح گلی، پاپیروس، مکتوب و سینهبهسینه به دوره جدید منتقل شده است. البته باید این نکته را خاطرنشان کرد که موتور محرکه این تحولات میتواند نیاز فطری انسان به کسب دانش یا تـأمین نیازهای اولیه و اجتماعی باشد. 2- نکته قابلتوجه این است که انتقال علم و دانش به دوره جدید بهویژه از قرن بیستم به بعد، افزایش و شتاب بیشتری داشته و دامنه خود را بیشتر و بیشتر گسترش داده است. به تعبیر دیگر، کسب علم و دانش در این دوره، نظاممندتر شده است. مسئله مهم دیگر، دگرگونشدن مفهوم علم در دورههای مختلف تاریخی است. معمولا در گذشته دور، علم در برابر جهل قرار میگرفت و ازاینجهت، علم حالتی است روانی و فردی و بحث درباره آن در حوزه معرفتشناسی قرار میگیرد. سابقه بحث درباره این نوع علم، به دوران یونان قدیم بازمیگردد. در دورههای بعد، معانی مختلفی بهاصطلاح علم اطلاق میشد ازجمله: 1- علم در معنایی که قدما به کار میبردند و آن انکشاف، ظهور و جلوه واقعیت در نزد عالم است. ازاینرو، علوم را به دو دسته علم حضوری و علم حصولی تقسیم میکردند. علم حصولی هم به دو دسته تصور و تصدیق تقسیمپذیر است و همچنین تصورات و تصدیقات بهنوبه خود به بدیهی و غیربدیهی تقسیم میشوند. 2- علم به معنای knowledge. در این معنا، علم یعنی معرفت قضیهای و معرفت به یک سری قضایا و گزارهها. 3- علم به معنای دیسیپلین (دیسیپلین یا رشتههای علمی) و 4- علم به معنای علم تجربی (sciences). در این معنی، علم درواقع مجموعه علومی است که با روش تجربی سروکار دارد؛ مانند فیزیک، شیمی، اقتصاد، جامعهشناسی و... . اما از ربع دوم قرن بیستم، مفهوم جدیدی از علم به جامعه علمی عرضه شد. در این مفهوم جدید، علم بهعنوان یک نهاد اجتماعی درنظر گرفته میشود. به این معنا که علم، نوعی فعالیت اجتماعی است که گروهی خاص از مردم در آن حوزه شاغل هستند. این فعالیت در نهادهای خاصی انجام میشود و ابزارهای خاصی هم دارد. این مفهوم از علم، محدود به علوم دقیق هم نیست؛ یعنی به علوم انسانی هم از همین منظر میتوان نگاه کرد. درواقع، علم فعالیت سازمانیافتهای است که در راستای کشف حقیقت صورت میگیرد. 3- «کارل رابرت مرتون»، جامعهشناس آمریکایی، در مقالهای که در سال1937 در انجمن جامعهشناسی آمریکا قرائت کرد، تأکید کرد همانگونه که علم به شرایط مادی و فرهنگی مطلوب نیاز دارد تا در آن شرایط توسعه یابد، کارکرد درست و حتی بقای مستمر آن نیز ممکن است در معرض تهدید شرایط ناسازگار قرار گیرد. وی اینچنین نتیجهگیری کرد که واکنش در برابر علم میتواند هنگامی ظهور کند که روشها و نتایج پژوهش علمی، تضعیفکننده بنیان و ارزشهای اجتماعی باشند. در دهه 60 میلادی، علاوهبر «مرتون» و شاگردانش، جامعهشناسان دیگری در دانشگاههای آمریکا به مطالعه و تحقیق جنبههای مختلف علم از دیدگاه اجتماعی پرداختند. درهمینرابطه «دومینیک پستر»، فیزیکدان، مورخ و جامعهشناس علم معاصر فرانسوی، نیز معتقد است: «علم، امروزه بهعنوان یک نهاد اجتماعی و نه بهعنوان دانش و شناخت مطرح است و مسئله رابطه آن با تاریخ عمومی جامعه، بهطور عمیق مجدد، بررسی و به بحث روز تبدیل شده است». در این مفهوم خاص و جدید علم، پژوهش، عامل تولید علم و توسعه دانش است و پژوهش نظاممند و جهتگیر، توسعه مستمر علوم را سبب میشود. آیا این نظر برای همه جوامع و کشورها درست است؟ علم و دانش جدید در کشورهای پیشرفته محصول همین کشورهاست، در حالیکه در بیشتر کشورهای جهانسوم یا درحالتوسعه، مراکز علمی و آموزشی و مؤسسات پژوهشی، از بیرون به این کشورها منتقل شده یا شکل گرفته است. این انتقال، همچنان ادامه داشته و باید ادامه داشته باشد. 4- سؤال اساسی این است که ورود علم جدید به این جوامع به چه شکلی صورت گرفته؟ چه ارتباطی با سنت علمی و تولید دانش در این کشورها داشته است؟ براساس چه شرایط اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، این علوم وارد کشورهای جهان سوم شده است؟ اگر بخواهیم پاسخی سریع به این پرسشها بدهیم، باید بگوییم شرایط تولید علم و دانش در کشورهای پیشرفته و کشورهای درحالتوسعه، در زمان انتقال کاملا متفاوت بوده است؛ اما در ارتباط با ایران باقاطعیت میتوان گفت که علم جدید هیچ ارتباطی با سنت علمی این مرز و بوم نداشته و این علم، نتیجه تراوشها و فعالیتهای علمی و پژوهشی عالمان ایرانی نبوده است. در این مختصر، برای تبیین مدعای خود تنها به ورود علم فیزیک جدید در زمان تأسیس دارالفنون اشاره میکنیم. مدرسه دارالفنون در سال1268ه.ق. در هفت رشته مهندسی، داروسازی، طب و جراحی، توپخانه، پیادهنظام، سوارهنظام و معدنشناسی با حدود یکصد دانشآموز شروع به کار کرد. در هر رشته علاوه بر درسهای اختصاصی، درسهایی دیگر اگر لازم بود، تدریس میشد. سرهنگ موسیو «آگوست کریشیش نمساوی» از نخستین معلمان مدرسه بود که علم توپخانه درس میداد. وی فردی فعال و علاقهمند بود، به همین دلیل درسهای دیگری مانند فیزیک و هندسه را نیز تدریس میکرد. کتاب فیزیک نمساوی، نخستین کتابی بود که بهعنوان کتاب درسی فیزیک در سال1274 ه.ق. (1236 ه. ش.) حدود شش سال پس از تأسیس دارالفنون چاپ شد. درواقع این کتاب مجموعهای از جزوهها و یادداشتهای مترجمان بود. «میرزازکی» مازندرانی، مترجم اصلی دروس وی بوده است. این کتاب که به همت شادروان «هوشنگ شریفزاده» به زبان امروزی درآمده، شامل دو قسمت است؛ قسمت اول مربوط به دینامیک و سینماتیک اجسام بوده که با معادلات ریاضی آمده است. ولی قسمت دوم شامل مباحثی مانند نور، الکتریسیته، مغناطیس و حرارت است که مباحث علمی بدون معادلات ریاضی است. درست 20سال بعد یعنی سال1295 ه.ق. اولین کتاب فیزیک تألیف «علی خان»، از فارغالتحصیلان دارالفنون، تحت عنوان حکمت طبیعی اصول علم فیزیک چاپ شد. نکته جالب در این کتاب، این است که مباحث فیزیک بدون تصویر، منحنی، جدول و حتی معادلات ریاضی (که ذات علم جدید است)، بیان شدند. امروز هم اگر سری به دانشکدههای فیزیک در دانشگاههای ایران بزنیم، مشاهده خواهیم کرد که کتابهای درسی فیزیک در گرایشهای مختلف تقریبا همه به زبان بیگانه یا ترجمه هستند. درواقع اینطور میتوان نتیجه گرفت بعد از حدود 160 سال که از آموزش فیزیک جدید در ایران میگذرد، هنوز چارچوب شبکه اجتماعی و پیشرفتهای شناختیای که پیرامون آنها فعالیت علمی (فیزیک) انجام میگیرد، شکل نگرفته است. بنابراین فیزیکدانان کموبیش بهدنبال حل مسائل و معماهایی در چارچوب و درون همان جهانبینی تثبیتشده (یا با تعبیر توماس کوهن، پارادایم) هستند. در اینجا خوب است به نتایج تحقیقات میدانی انجامشده توسط «محمدامین قانعیراد»، «ابوالقاسم طلوع» و «فرهاد خسروخاور» تحت عنوان «عوامل، انگیزشها و چالشهای تولید دانش در بین نخبگان علمی» اشاره کرد. براساس یافتههای این پژوهش، تولید دانش در بین نخبگان علمی کشور (پژوهشگرانی که بالاترین بهرهوری علمی را در چاپ مقالات نمایهشده در پایگاه ISI دارند)، با چالشهای جدی همراه است. این چالشها شامل فقدان شکلگیری اجتماعات علمی پایدار، نارسایی کیفیتی چرخش بسیار اندک دانش تولیدشده در بین همتایان و مصرفکنندگان علم در این کشور است. 5- برگردیم به سؤال اولیه خود، یعنی «آموزش یا پژوهش، کدام مقدم است؟» در مرحله اول به نظر میآید پرسش از بدیهیات است، چون در تعریف سنتی که از دانشگاه شده، به اجتماعی از پژوهشگران و دانشجویان گفته میشود که به کار جستوجوی حقیقت میپردازند، مستقل از اینکه چه کسی و از کجا امکانات آن را فراهم میآورد. درواقع دانشگاه صرفا مکانی برای آموزش نیست؛ بلکه استادها (آموزشدهنده) و دانشجویان باید فعالانه در امر پژوهش نیز شرکت کنند. اما در سالهای اخیر مفهوم سنتی دانشگاه، استاد، دانشجو و پژوهش دچار دگردیسی شده است. گسترش بدون برنامه دانشگاهها با عنوانهایی همچون آزاد، علمی-کاربردی، غیرانتفاعی، پیامنور و نوبت دومی، یکی از دهها عامل این دگردیسی است. بهطور مثال در یکی از شهرهای نزدیک تهران که جمعیتی نزدیک 70هزار نفر دارد، 14دانشگاه فعال است. به همین دلیل برخی صاحبنظران از این دانشگاهها بهعنوان آموزشگاه، پرولتاریای دانشگاهی، دانشگاه کمیتگرا و نوانخانههای جدید دانشگاهی نام میبرند. در چنین شرایطی، صحبت از مقدم بودن آموزش بر پژوهش یا برعکس بیمعنی خواهد بود. همانطور که در مقدمه گفته شد، علمی که امروز در مراکز علمی، آموزشی و پژوهشی مطرح است، علمی انتقالی از کشورهای پیشرفته است. بنابراین به نظر میرسد قبل از پاسخ دادن به هر سؤالی باید به فکر بازتعریف مفاهیم مرتبط با علم جدید (علم به مثابه نهاد اجتماعی) که دچار تغییر شدهاند، باشیم. این تعریف مجدد منجر به بازگشتن علم به جایگاه واقعی خود خواهد شد و در این صورت بهجای داشتن علم سیاسی، سیاست علمی خواهیم داشت. پس از آن، خود به خود آموزش و پژوهش جایگاه واقعی خود را خواهند یافت و پاسخ به این سؤال آسانتر و روشنتر خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.