|

لزوم تقویت دوره‌های تحصیلات تکمیلی در پژوهشگاه‌ها و مراکز پژوهشی کشور

پژوهش را باید در کنار استادان و محققان برجسته آموخت

شهلا کاظمی‌پور. دانشیار دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران

پژوهش و تولید علم و فناوری از مهم‌ترین عناصر رشد و توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به حساب می‌آید. توفیق در این زمینه‌ها در صورتی محقق می‌شود که در برنامه‌ریزی‌های هدفمند و کلان کشور، توجه مناسبی به امر پژوهش و فناوری صورت پذیرد. تاکنون کشوری در جهان دیده نشده است که بدون توسعه همه‌جانبه علمی به توسعه اقتصادی و صنعتی برسد. بنابراین لازم است پژوهش و فناوری به عنوان یک مسئله حیاتی و نیروی محرکه پیشرفت و توسعه پایدار و رسیدن به رفاه و استقلال واقعی جامعه در اولویت قرار گیرد. پژوهش، به معنای عام، بررسی یا کاوشی سخت‌کوشانه و به معنای خاص، تحقیق و تجربه‌ای جامع با هدف‌ کشف واقعیت‌های نو و تفسیر درست این واقعیت‌ها است: - پژوهش، دانش نو می‌آفریند. - پژوهش امکان کشف کاربرد تازه دانش کهن را فراهم می‌کند. - پژوهش به آموزش بهتر می‌انجامد، چراکه دانش نو و برنامه‌های آموزشی، مکمل یکدیگرند. - پژوهش می‌تواند منبع درآمد باشد. پژوهشی که سرمایه‌ای برای انجام آن در نظر گرفته می‌شود، یک منبع مالی است. - پژوهش موجب حل مسئله‌ها و تضادهای جامعه می‌شود. - پژوهش به بشر این توانایی را می‌دهد که بهتر با دنیای پیرامون خود رابطه برقرار کند و به اهدافش دست یابد. - پژوهش موجب پیشرفت جامعه می‌شود. بنابراین توجه به علم و تکنولوژی برای دستیابی به پیشرفت و استقلال واقعی، از عناصر اساسی فرهنگ جهان معاصر به شمار می‌آید. بی‌شک، شناخت درست علوم و فنون جدید و کاربرد آنها و همچنین انجام پژوهش‌های متناسب با نیازهای جامعه، عامل اصلی رشد و توسعه فرهنگی، اجتماعی، صنعتی و اقتصادی است. بدیهی است که بدون توجه به این امر، تحقق اهداف آموزشی و پژوهشی به نحو مقتضی و مطلوب، امکان‌پذیر نخواهد بود. بنابراین، بین پیشرفت‌های علمی و فنی از یک‌ سو و رشد و توسعه فراگیر و پویا از سوی دیگر، رابطه‌ای مستقیم و ناگسستنی برقرار است. پژوهش‌های مستمر علمی، در قلمروهای مختلف دانش بشری طبیعتا تحولاتی را ایجاد می‌کند و افق‌های جدید و روشنی را برای دسترسی به فرآورده‌های بدیع و بی‌سابقه پیش‌روی قرار می‌دهد. از این رو است که شاهدیم در بسیاری از کشورهای پیشرفته و حتی درحال‌توسعه، این نیاز با ایجاد و استقرار پژوهشگاه‌ها، مؤسسات و مرکز پژوهشی و برخورداری از نیروهای زبده و اندیشمند تأمین می‌شود. در واقع مراکز پژوهشی، تولیدکننده علم و به‌نوعی حلقه واسط صنعت و دانشگاه در جامعه هستند. در کشور ما نیز از مدت‌ها قبل به اهمیت پژوهش و نقش آن در توسعه همه‌جانبه توجه جدی شده و با تأسیس پژوهشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی در رشته‌های مختلف علمی، سعی شده زیربنای پژوهش‌های علمی و کاربردی در کشور پایه‌گذاری شود. درحال‌حاضر بسیاری از این مراکز پژوهشی از قدمتی 30ساله و بلکه بیشتر برخوردارند و با برخی از پژوهشگاه‌های بین‌المللی در رقابت هستند. از طرف دیگر سهم تولیدات علمی برخی از مؤسسات و مراکز پژوهشی به دلیل کمبود نیروی انسانی و پژوهشگران برجسته ناچیز است. با بررسی اساس‌نامه بسیاری از این پژوهشگاه‌ها، مؤسسات و مراکز پژوهشی، ملاحظه می‌شود که اهداف اکثریت قریب‌به‌اتفاق آنها انجام پژوهش‌های بنیادی، توسعه‌ای و کاربردی جهت رفع تنگناهای علمی، فنی و اجتماعی، ایجاد زمینه‌های رشد علمی و اقتصادی، تربیت محققان مجرب، دستیابی به دانش فنی لازم در جهت توسعه فناوری‌های نوین و کمک به خودکفایی کشور است و این مهم نیز برآورده نخواهد شد مگر با داشتن محققان و پژوهشگران زبده و مجرب. پژوهشگر کسی است که شهامت به‌کارگیری دانش خود در شکافتن یکی از حوزه‌های علمی یا حل یکی از مشکلات زندگی بشر را داشته باشد و در آن زمینه‌ها فعالیت کند. پژوهشگری مانند بسیاری از فنون باید در فضا و شرایط پژوهشی آموخته شود. فضاهای دانشگاهی ما اکثرا آموزشی هستند و عملا دانشجویان زمان، فرصت و فضای کافی برای کسب تجارب پژوهشی را ندارند. بنابراین پژوهشگاه‌ها و مراکز پژوهشی کشور در تأمین پژوهشگران و محققان موردنیاز خود، اغلب با تنگنا روبه‌رو هستند. این نیاز در بسیاری از پژوهشگاه‌ها و مراکز پژوهشی از مدت‌ها قبل احساس شده و با تلاش و کسب مجوز از وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، مبادرت به دایرکردن دوره‌های تحصیلات تکمیلی پژوهش‌محور کرده‌اند. در عمل می‌توان گفت این اقدام از طرفی موجب تربیت و پرورش پژوهشگران در رشته‌های موردنیاز شده و از طرف دیگر به رشد و توسعه علمی این گروه از پژوهشگاه‌ها و مراکز پژوهشی کمک مؤثری کرده است. در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، طرح‌های پژوهشی کلان و ملی در پژوهشگاه‌ها و مراکز پژوهشی، توسط استادان برجسته و با کمک دانشجویان دوره‌های دکترا و پست‌دکترا انجام می‌شود. این گروه از دانشجویان در کنار استادان خود، هم علم می‌آموزند، هم بینش علمی فرامی‌گیرند و هم روحیه تحقیق و تفحص آنها تقویت می‌شود. چنان‌که استادان خود آنها نیز با طی همین مسیر، استاد و محقق برجسته شده‌اند. با توجه به مباحث فوق و ضرورت توسعه نقش پژوهشگاه‌ها و مراکز پژوهشی در تولیدات علمی کشور و نیاز جامعه به پژوهشگران زبده و پرورش‌یافته در محیط‌های علمی و آکادمیک باید دوره‌های دکترا و پست‌دکترا در رشته‌های موردنیاز پژوهشگاه‌ها و مراکز پژوهشی دایر شود. پژوهشگری، علمی نیست که در پشت میزهای دانشگاهی آموخته شود، بلکه باید حین انجام پژوهش و در کنار استادان و محققان برجسته پژوهشگر شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.