بررسي اهداف آموزش در پژوهشگاهها
فرصتی برای توسعه پژوهش
مهدی زارع.استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
در سالهای اخیر (بهویژه از حدود سال1370 به بعد)، پژوهشگاهها و مراکز پژوهشی مستقل وابسته به وزارت علوم، دورههای تحصیلات تکمیلی (در مقطع فوقلیسانس و دکترا) بهطور مستقل و با مصوبه وزارت علوم برگزار كردهاند. تعداد دانشجویان تحصیلات تکمیلی در کشور، حدود 700هزار نفر است که از این تعداد حدود 250هزار نفر در دانشگاهها و مؤسسات دولتی مشغول تحصیل هستند. از این تعداد حدود دو هزار و 400 نفر در پژوهشگاهها مشغول به تحصیلند که تعدادی در حدود کمتر از یکدرصد از کل دانشجویان تحصیلات تکمیلی وزارت علوم را شامل میشوند. پژوهشگاهها و مؤسسات پژوهشی کشور، بر اساس اهداف راهبردی و نیازهای کشور برای توسعه علم و توسعه فناوری شکل گرفتهاند. هدف اصلی در این مؤسسات، پژوهش در راه دستیابی به سطح مشخصی از علم و یافتن پاسخ برای پرسشهای کشور در زمينههای گوناگون مسائل کشور است. این پژوهشگاهها، در زمینههای گوناگونی (از علوم پایه و علوم انسانی گرفته تا مهندسی و توسعه فناوری) فعاليت ميكنند. آنچه لازم است در مورد پژوهشگاهها تأکید شود، آن است که اکنون حدود20 پژوهشگاه و مؤسسه پژوهشی از مجموعه حدود 30 پژوهشگاه زیرمجموعه وزارت علوم، در زمینه تحصیلات تکمیلی و پرورش دانشجویان فوقلیسانس و بهویژه دکترا مشارکت دارند. تعداد دانشجویان دکترا در کل دانشگاهها و مؤسسات دولتی حدود 62 هزار نفر است (بر اساس آمار سال1393 مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی) که حدود 500 نفر (0.8 درصد از کل دانشجویان دکترا در کشور) در پژوهشگاهها تحصیل ميكنند. ممکن است برای برخي از مخاطبان این مطلب، این پرسش مطرح شود که تفاوت بین کار در پژوهشگاه و کار در دانشگاه چیست؟ به عنوان کسی که از سال1370 و از زمان تحصیل در دوره کارشناسیارشد با پژوهشگاه (مؤسسه) بینالمللی زلزله ارتباط علمی و پژوهشی داشتم، با این واقعیت مواجه شدم کسانی که در مؤسسات پژوهشی به عنوان عضو هیأتعلمی کار میکنند، از نظر مواجهه مداوم با مسئله تولید علم، با سختی کار بیشتری روبهرو هستند. توجه شود که انتظار و توقع از پژوهشگاهها، حرکت در جهت اهداف راهبردی برای رفع نیاز مشخص در کشور است. بنابراین تولید علم و توسعه فناوری و ساخت تجهیزات و همچنین توسعه نظریههای علمی در زمینههای علوم پایه و مهندسی در پژوهشگاه، علاوه بر اینکه باید در جهت و سمتوسوی هدف مورد نیاز برای شکلگیری آن پژوهشگاه باشد، باید با کیفیت و استاندارد علمی بالا منتشر یا (در مورد ثبت اختراعات و توسعه فناوریها) ثبت شود. استاندارد سنجش فعالیت یک عضو هیأتعلمی، بر نتایج تولید علم و توسعه فناوری متمرکز است که انتشار مقالات در ژورنالهای بینالمللی، نماد بخشی از آن است و بخش دیگری از آن به تولید فناوری و ساخت دستگاه و تجهیزات و ابزارهای فنی در زمینههای تخصصی مرتبط با رشته و شاخه تخصصی (مانند دستگاههای میراگر برای سازهها) یا تولید زیرساختهای رصد و پایش علمی (مانند توسعه دستگاههای لرزهنگار و شتابنگار) با استاندارد بینالمللی بستگي دارد. مدام با این سؤال مواجه هستیم که کارهاي انجامشده (که باید بر اساس تولید علم جدید و بهروز باشد)، صرفنظر از اینکه به چه میزان امکانات و تجهیزات و سرمایه و بودجه در اختیارمان است، تا چه میزان بر استانداردهای علمی و کیفیت روز دنیا منطبق است؟ کیفیتی که نمادش در تولیدات علمی حاصل از پژوهش و توسعه فناوری در کشورهای توسعهیافته صنعتی و اقتصادی مانند آمریکا، ژاپن، کانادا، فرانسه و انگلیس تعیین میشود. اگر قرار بود نگارنده بیشتر به یک کار آموزشی (به جای تمرکز بر وظایف پژوهشی در پژوهشگاه) بپردازم، حداقل مورد انتظار، احتمالا توانایی تولید مطالب آموزشی و قابلیت و توان تدریس به دانشجویان هموطنم بود که صد البته بسیار مهم و حساس است. باید اضافه کنم نگارنده همواره در تمامی سالهایی که عضو هیأتعلمی بوده است، در کنار پژوهش، به تدریس در پژوهشگاه مشغول بود و همچنین بنا به دعوت دانشگاههای مختلف، در آن دانشگاهها تدريس كرده است، بنابراین از ظرایف و چالشهای مسائل آموزشی بیاطلاع نیست. ولی مسئله آن است که آن انگاره کهنه (که رسوبات آن به باور و مشاهده نگارنده، هنوز در بخشهای بدنه کارشناسی وجود دارد)، میتواند به موضوع نگاه منفی به مسئله توسعه آموزش و تحصیلات تکمیلی در پژوهشگاهها دامن بزند. در ادامه به ذكر نکاتی در مورد تحصیلات تکمیلی و توسعه آن در پژوهشگاهها و مؤسسات پژوهشی میپردازیم: - تمرکز اصلی در پژوهشگاهها و مؤسسات پژوهشی مستقل از دانشگاهها، به امر پژوهش (و توسعه فناوری، در پژوهشگاههایی که بیشتر در حوزه مهندسی متمرکزند مانند پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی، یا مانند پژوهشگاه بینالمللی زلزله که بخشی از فعالیتهایش در حوزه مهندسی زلزله و طبعا توسعه فناوری در آن زمینه بوده) مربوط است. توسعه تحصیلات تکمیلی در این پژوهشگاهها (به ویژه پژوهشگاههای شاخص و بزرگ و معتبری مانند پژوهشگاه دانشهای بنیادی، پژوهشگاه بینالمللی زلزله و پژوهشگاه پلیمر) به توسعه علم هم از طریق پرورش پژوهشگر (به عنوان دانشجوی تحصیلات تکمیلی) و هم بر تمرکز استاد پژوهشگاه بر حوزه تخصصی مربوطه کمک میکند و استاد فرصت میکند تا با تشکیل تیم پژوهشی، کاری پژوهشی را به پیش ببرد. - در حقیقت استادان هستند که پژوهش را به پیش میبرند، در این مورد فرق چندانی (از نظر سهم و نقش استاد در انجام پژوهش و هدایت تیم پژوهشی بین دانشگاه و پژوهشگاه) وجود ندارد. کیفیت کار پژوهشی با عیارسنجی از محصول کار و با هدایت استاد و مدیر پژوهش مزبور قابلاندازهگیری است. اگر در برخي موارد، مشکلی از نظر کمکاری بعضی از اعضای هیأتعلمی و کماطلاعی از محتوا و جزئیات پژوهش وجود داشته باشد، این مشکل احتمالی هم در پژوهشگاهها هست و هم در دانشگاهها. به بيان ديگر اين مشكل ممكن است به میزان مشابهی، در همه جا وجود داشته باشد. - دانشگاهها معمولا مجموعهای فراگیر از رشتهها و از دوره لیسانس تا دکترا را به عنوان گستره آموزشی شامل میشوند. این شمول بر حوزههای گوناگون علم (از علوم انسانی تا هنر، مهندسی، علوم پایه و ...) نیز هست. در حالی که پژوهشگاهها، حتی با داشتن دانشجویان تحصیلات تکمیلی، عملا بر حوزه خاصی از علم و فناوری متمرکزند، مثلا پژوهشگاه بینالمللی زلزله بر موضوع تخصصی «زلزله» و پژوهشگاه مهندسی ژنتیک و زیست فناوری بر حوزه تخصصی «ژنتیک». - مؤسسات پژوهشی بسياري در دنیا وجود دارند که بهطور مستقل، به توسعه تحصیلات تکمیلی میپردازند. مثلا در حوزه تخصصی مرتبط با کار ما در پژوهشگاه زلزله، مؤسسه تخصصیاي به نام «مؤسسه مطالعات پیشرفته پاویا، ایتالیا» به پذیرش دانشجویان دکترا در زمینه مهندسی زلزله و زلزلهشناسی مهندسی اقدام میکند. (در قسمتی از این مؤسسه که بر مسئله تحصیلات تکمیلی در زمینه زلزله متمرکز است، «مدرسه رز» -rose school- نام دارد.) یا در مؤسسه پژوهشی تحقیقات سرطان آلمان (DKFZ)، دوره دکترا برای تخصص سرطانشناسی در شاخههای مختلف وجود دارد یا در مؤسسه پژوهشی ماکسپلانک آلمان، برای شاخههای تخصصی مختلف زیرمجموعه این مؤسسه بزرگ پژوهشی، دانشجویان تحصیلات تکمیلی (بهویژه دکتری) پذیرفته میشوند و به منظور توسعه این امر، بخشی به عنوان مدرسه پژوهشی بینالمللی ماکسپلانک (International Max Planck Research School; IMPRS) از سال 2000 تأسیس کردهاند. - اگر آموزش در پژوهشگاهها بر پرورش متخصص در راستای امر پژوهشی (که به عنوان وظیفه راهبردی پژوهشگاه مزبور تعریف شده است) متمرکز باشد، نهتنها این موضوع در مخالفت با حوزه تخصصی و توسعه علم و فناوری در آن حوزه قرار نمیگیرد، بلکه با در اختيار قراردادن نیروی جوان و خلاق و دستیار پژوهشی (به عنوان دانشجوی تحصیلات تکمیلی) به استادان و اعضای هیأتعلمی پژوهشگاهها، به انجام پروژههای پژوهش و انجام وظایف پژوهشگاهها کمک بزرگی میشود، كما اينكه تاکنون نيز بسيار كمك شده است. در پایان لازم است تأکید شود ارزیابیهای انجامشده (هم در وزارت علوم و هم در پژوهشگاهها و بهویژه در پژوهشگاه خود ما، پژوهشگاه بینالمللی زلزله)، نشان میدهد در فعالیتهایی اعضای هیأتعلمی در پژوهشگاهها (و در بسیاری از آنها دانشجویان تحصیلات تکمیلی هم به عنوان دستیار حاضر بودهاند)، بیشترین تمرکز بر یک محور در تولید علم و انجام پژوهش در سالیان فعالیت آن عضو هیأتعلمی، صورت گرفته است. این در حالی است که اکنون در بسیاری از موارد، در دورههای تحصیلات تکمیلی بعضی از دانشگاهها، مشاهده میشود (و در آمار هم نشان داده شده است) که یک استاد طی سالهای فعالیت در حوزههای تخصصی و شاخههای علمی گوناگونی فعالیت کرده و مقالات خود را منتشر کرده و به این ترتیب دانشجویان مختلفی در هر سال در حوزههای گوناگون در زیرشاخههای مرتبط با رشته خود داشته است. در این مورد هم از نظر تمرکز بر حوزه تخصصی فعالیت، بايد تاكيد كرد تمرکز اعضای هیأتعلمی پژوهشگاهها بر فعالیتهای عملی، در بیش از 80درصد از میزان تولیدات علمی آنها مشاهده میشود. در همین زمینه بسیاری از شاخصها از نظر تمرکز استاد بر یک حوزه تخصصی فعالیت پژوهشی در پژوهشگاهها، معمولا از دانشگاهها بالاتر است که البته این امر با طبیعت مأموریتگرا و تقاضامحور بودن فعالیتهای پژوهشی در دانشگاهها همخوانی دارد. باید یادآوری کرد همواره همکاری و هماهنگی و برنامههای مشترک بین دانشگاهها و پژوهشگاهها وجود داشته و دارد. در زمینه آموزش تحصیلات تکمیلی مستقل در پژوهشگاهها نیز حفظ و تقویت این دورهها (بهویژه در پژوهشگاههای اصلی و بزرگ) به توسعه علم و تسهیل فعالیت پژوهشی کمک میکند. البته یکی از پایههای این تقویت باید کمک بودجه و تخصیص تسهیلات مالی ویژه برای پژوهشگاهها برای توسعه این مسئله است که در مجال دیگری به آن خواهیم پرداخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.