بهشتی: مردم متقاضی اصلاح وضع شهرها شدهاند
سعید برآبادی: آیا شهروندان میتوانند فارغ از دولتها به فکر اصلاح شهرهای خود باشند. سیدمحمد بهشتی، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی، معتقد است که میشود بدون حمایتهای دولتی، شهروندان مراقب شهرهایشان باشند و از تاریخ، کاشان را مثال میزند و کاشانیها را.
آیا ایرانیها تجربه تاریخی بازسازی و حیاتبخشی دوباره به شهرهای در معرض خطر یا تخریبشده خود را داشتهاند؟ شاهد شایستهای در این زمینه داریم و آن هم شهر کاشان است. سه سال قبل از بهپایانرسیدن حکومت کریمخانزند در این شهر زلزله ویرانگری میآید و تمامی شهر تخریب میشود و تنها تعداد کمی از ساکنان و بناهایش باقی میمانند. کاشان ظرف 9 سال بعد این فرصت را پیدا میکند که بهطورکامل خودش را بازسازی و احیا کند؛ یعنی در سه سال پایانی حکومت زندیه و شش سال ابتدایی حکومت آقامحمدخان قاجار. اگر نگاه کنید به این برهه تاریخی در مییابید که در این 9 سال دولتمردان درگیر مسائل امنیتی و کشوری و دفاع از سرحدات قفقاز و خراسان بودهاند و عملا شهر به دست خود مردم کاشان بازسازی شده است. در همان کاشان، حمله مغولها به سال 621 ه.ق خسارات فراوانی به همراه داشته اما ما امروز شاهد محراب کاشی زرینفام هستیم که تاریخ ساختش 623 ه.ق است و هماکنون در موزه برلین نگهداری میشود. چنین نشانههایی به ما یادآوری میکنند، شهری که به دست مغولها به ویرانی کشیده شده این توان را دارد که ظرف دو سال روی پای خود بایستد و به چنان شرایطی دست پیدا کند که بتواند محرابی را با آن زیبایی و جلال بیافریند. اینها نشانههایی از نقش مردم ایران در بازسازی و احیای شهرهایی است که در دورهای، در معرض خطر نابودی قرار گرفتهاند. امروز چطور؟ شهرهای بزرگ از یکسو با خطر آلودگی هوا روبهرو شدهاند و از سوی دیگر شمایلشان در حال نابودی است، آیا میتوانند با اصلاح برخی رفتارها به زنده ماندن امیدوار باشند؟ گاهی خطر آلایندهها خسارتی بیشتر از یک زلزله دارد، گاهی تخریب یک ساختمان یا یک معبر از حوادث طبیعی ویرانگرتر است. اینها خسارتهای خاموشی دارند و کشتارشان خاموش است و شهروندان هر شهری به مراتب مسئولیت بیشتری برای رفع و حلشان دارند. در جامعه شهری اولین رویکردی که باید اتفاق بیفتد، تقاضای اصلاح است که خوشبختانه از نظر من کمکم دارد پدید میآید؛ به این معنی که جامعه شهری ما کمکم دارد نسبت به خطرات زیستی شهرها واکنش نشان میدهد. 10 سال پیش شهروندان ما نسبت به آلودگی هوا و تخریب میراث فرهنگی شهرها، واکنش کمتری داشتند؛ اما امروز انگار سیستم عصبی شهروندی فعال شده است و خطرات را حس میکند و تقاضای اصلاح دارد. این علامت خوبی است؛ همانطور که برای فردی که سکته کرده، تکانخوردن اعضای بدنش که نشانهای از فلجنشدن اوست، خوشحالکننده است. اگر این اتفاق نبود، امیدی برای اصلاح آینده نداشتیم. اما با وجود میزان بالای آلودگی هوا، هنوز هم مردم صبحها که میخواهند از خانه بیرون بروند بین ماشین شخصی خود و حملونقل عمومی در چالش انتخاب هستند. آیا با وجود این نمیتوان به آنها خرده گرفت که حواسشان به آینده شهر نیست؟ قدم بعدی توجه به حقوق عمومی در شهرهاست؛ یعنی شهروند علاوه بر حقوق خصوصی خود باید نگران این باشد که حقوق عمومی چه میشود. به اعتقاد من این هوشیاری هم به وجود آمده؛ به طوری که دو دهه قبل ما نسبت به موضوعاتی مثل نمای ساختمانها که یک حق عمومی است، جمعآوری زباله از شهرها و آلودگی هوا، چنین دغدغههای عمومی را شاهد نبودیم و این میزان دغدغه که نشانهای از هوشیاری شهروندان است در حال بیشترشدن است؛ اما باید پرسید که نهادهایی چون رسانهها دراینمیان چه وظیفهای دارند. نقش آنها مثل نقش کبابیهای بین جادهای است. این کبابیها تکهای خوشگوشت داخل آتش میاندازند و بوی آن، ما را متقاعد میکند که گرسنهایم و کباب هم غذای لذیذی است. رسانهها نمیتوانند هوا را پاکیزه کنند؛ اما میتوانند به یادمان بیاورند که چه باید کرد. حلقه بعدی قطعا مدیریت شهری خواهد بود که امروز برای اصلاح، به جای مقاومتهای پیشین با حمایتهای بیشتری همراه خواهد بود. مدیریت شهری باید طرح و برنامه داشته باشد و به جای انداختن تقصیر بر گردن این و آن، حرکت را آغاز کند، اختیارات لازم را بخواهد و وقتش را صرف اصلاح شرایط و عوامل بهوجودآوردن این میزان آلایندگی در هوا کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.