راهکاری برای سفر امن به مریخ
بدون توقف، از رامسر به فضا
بابک فرهادی
مدتی است نام ایران و مریخ قرین هم شده است. بار اول زمانی بود که برخی از طرفداران نجوم آماتوری ایران در استان سمنان و شهر دامغان گفتند منطقهای در اطراف دامغان وجود دارد که هم به لحاظ شکل و عوارض طبیعی و هم بهلحاظ رنگ، بسیار شبیه مریخ است و بههمیندلیل آنجا را تپههای مریخی نامیدند. آنها استدلال میکنند که با توجه به شباهت زیاد این منطقه به مریخ، خوب است که در اینجا یک پایگاه پژوهشهای مریخی ساخته شود. آنها استدلال میکنند درحالیکه کشورهای دیگر میلیونهادلار هزینه میکنند تا پایگاه پژوهشهای مریخی بسازند، حال که ما چنین منطقه آمادهای داریم چرا از آن استفاده نکنیم. آنها بر این باورند که ساخت چنین پایگاهی هم موجب پیشرفت دانش فضایی ایران میشود و هم موجبات شهرت دامغان را در عرصه جهانی فراهم میآورد. در پاسخ به این پیشنهاد باید تأکید کرد هرچند ساخت یک پایگاه آموزشی در منطقه تپههای مریخی میتواند منجمان آماتور بسیاری را به سمت خود جلب کند، اما ساخت یک پایگاه پژوهشی دانشگاهی نیازمند زیرساختهای بسیار و علاوهبرآن، نیازمند موافقت مسئولان ردهبالای کشوری، تأمین هزینههای سرسامآور و... است. اما دومینباری که نام ایران و مریخ در کنار هم قرار گرفت، زمانی بود که خبری در برخی رسانهها منتشر شد با این محتوا که دانشمندان به مدیران ناسا توصیه کردند که برای سفر به مریخ از شهروندان رامسر در شمال ایران استفاده کنند زیرا بدن شهروندان رامسری در برابر پرتوهای فضایی، مقاومتر از مردم دیگر بخشهای کره زمین است. موضوع این است که در سفر به فضا مقدار زیادی پرتوهای کیهانی به بدن فضانوردان میرسد که ممکن است مرگبار باشد. در حالت طبیعی که ما در زمین ساکنیم، میدان مغناطیسی زمین و همچنین جو آن، بدن ما را از رسیدن پرتوهای زیانبار فضایی محافظت میکند، اما مریخ نه میدان مغناطیسی قابلملاحظهای دارد و نه جو غلیظی. دانشمندان بر این باورند که مریخ در گذشتههای دور، جو غلیظی داشته است اما بنا به دلایل متفاوت، آن جو از بین رفته است و امروزه دیگر مریخ جو غلیظ و مناسبی ندارد. در نتیجه فضانوردانی که به مریخ سفر میکنند، با مشکل دریافت مقدار بیش از اندازه پرتوهای کیهانی روبهرو میشوند. علاوهبراین حضور طولانیمدت فضانورد در فضا (در مسیر سفر از زمین به مریخ یا هر سیاره و جرم دیگر)، هم این عامل را تشدید میکند. همین تأثیر زیانبار و ناخواسته پرتوهای کیهانی بر بدن فضانوردان باعث شد که سازمانهای فضایی به پژوهشهای گستردهای در این زمینه اقدام کنند. از جمله این پژوهشهای جالب میتوان به ساخت و نصب یک آدمک در اندازه واقعی اشاره کرد که در بدنه خارجی ایستگاه فضایی نصب شده بود. این آدمک انواع حسگرها را داشت که میتوانست شدت و مقدار پرتوهایی را که در فضا به بدن انسان میرسد، اندازه بگیرد تا دانشمندان به بررسی تأثیر آن بر ساختار و کارکرد اندامهای بدن انسان بپردازند. نتیجه این پژوهشها نشان داد پرتوهایی که در هنگام اقامت در فضا به بدن انسان میرسد، زیاد و اثرهای آن غیرقابلجبران است. بههمیندلیل باید فکری به حال این پرتوها کرد. یکی از راهحلها این است که فضانورد با استفاده از پوشش مناسب، خود را از گزند پرتوها حفظ کند. لباس فضایی ضخیم با پوششی از فلز و ساخت دیواره فضاپیماها با مادهای ضد پرتو از جمله این راهحلهاست. اما حتی اگر همه این اقدامات اندیشیده شود و فضانورد سالم به مریخ برسد، باز هم هنگام اقامت در مریخ، پیوسته در معرض این پرتوهاست. راه چاره چیست؟ تاکنون راهحلهای بسیار متفاوتی برای درامانماندن از پرتوهای کیهانی در مریخ ارائه شده است از جمله ساخت پناهگاههای اقامتی فضانوردان در زیر خاک مریخ. این روش گرچه میتواند در عمل تا حدودی از فضانوردان در برابر آسیبها محافظت کند، اما در عمل ایرادهای بسیاری دارد از جمله دشواری تونلزنی و ساخت پناهگاه زیرزمینی در مریخ و همچنین محدودکردن دامنه فعالیت فضانوردان. در کنار اینها، راهحلهای دیگری هم پیشنهاد شده است که برخی دور از دسترس و دستکم، امروزه غیرممکن به نظر میرسند از جمله استفاده از انسانهایی بهعنوان فضانورد که ساختار فیزیولوژیکی آنها با استفاده از مهندسی ژنتیک دستکاری شده است. طبق این پیشنهاد، باید بدن فضانوردان را برای اقامت در فضا، مناسبسازی کرد. بهاینترتیب میتوان امیدوار بود که چنین فضانوردانی در برابر پرتوهای کیهانی مقاومت خوبی داشته باشند. این روش به دلیل دردسترسنبودن فناوری آن و همچنین نامشخصبودن پیامدهای اجرای آن، گزینه چندان مطرحی محسوب نمیشود. اما در کنار این موارد، پیشنهاد مشابه دیگری نیز ارائه شده است: از افرادی بهعنوان فضانورد استفاده کنیم که بدنشان به شکل طبیعی در برابر پرتوها، مقاوم است یعنی میتوانند دوزهای بیشتری از پرتوها را دریافت کنند، بدون اینکه آسیبی به بدنشان برسد. بهتازگی مقالهای در یک سایت منتشر شد که نویسنده آن گفته است سالهای طولانی است که دانشمندان، وضعیت جسمانی و سلامت ساکنان رامسر در شمال ایران را بررسی میکنند. اینگونه تصور میشود که این منطقه از ایران بالاترین سطح از پرتوها را برای یک منطقه قابلسکونت (در زمین) داشته باشد. گفته میشود مقدار پرتوها در رامسر، تا 80برابر متوسط جهانی است اما نکته عجیب اینجاست که براساس بررسیهای انجامشده روی هزاران نفر از ساکنان رامسر، درصد ابتلا به سرطان ریه در این شهر، زیر متوسط جهانی است. واقعیت این است که براساس بررسیهای انجامشده، نوعی ژن بهخصوص، عامل تولید نوعی سلولهای سفید خون است که «سلولهای قاتل طبیعی» نام دارند. این گلبولهای سفید به تومورها حمله میکنند. به بیان دیگر میتوان گفت شاید اجرای ایده بحثبرانگیز دستکاری ژنتیکی انسانها برای مقاومسازی فضانوردان مأموریت مریخ در برابر پرتوهای مرگبار کیهانی نیاز نباشد زیرا هماکنون گزینههای خوبی در بخشهایی از دنیا از جمله ایران وجود دارد. این نشریه، از چند منطقه دیگر نیز نام برده است. بهجز رامسر، در سواحل نزدیک «گوتاراپاری» برزیل نیز وضعیت مشابهی دیده میشود، در آنجا هم پرتوهای طبیعی به میزان چشمگیری زیاد است. همچنین مردمی که در «یانگجیانگ» چین زندگی میکنند در معرض مقدار زیاد پرتوها (سهبرابر متوسط جهانی) قرار دارند، اما نرخ سرطان در آنها زیر متوسط جهانی است. چنین وضعیتی در «کاروناگاپالی» هند نیز دیده میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.