اسرائیل دوست جدید ترکیه میشود؟
سمیرا فرخمنش: پخش یک سریال ترکی به نام «آیریلق» در کانال تلویزیونی TRT ترکیه حدود شش سال پیش، که در آن صحنههای زیادی به حملات اسرائیل به غزه و تخریب این شهر اختصاص یافته بود و همچنین فیلم «وادی گرگها: فلسطین»، صدای وزرا و سفرای اسرائیلی و حتی مطبوعات را درآورد که نتیجهاش تیرهشدن روابط تلآویو و آنکارا بود؛ اما نمیتوان به قطعیت گفت یک سریال تلویزیونی موجب بروز اختلاف شده است. ترکیه و اسرائیل در 20 سال اخیر فرازوفرود زیادی در عرصه تعاملات خود داشتند. مهمترین دلیل نوسانات نیز راهبردهای کلان تعیینشده توسط مقامات ارشد بود؛ اما با توجه به شرایط بهنظر میرسد تعیینکننده این فرازوفرودها ترکیه باشد؛ چراکه ماهیت سیاست خارجی اسرائیل که بر عنصر محوری «حفظ امنیت» و به دنبال آن «دشمنسازی» بنا شده، تحولات شگرف و متفاوتی را در دورههای مختلف تجربه نمیکند. بهبیاندیگر همانطور که «موشه دایان»، سیاستمدار و تئوریسین اسرائیلی میگوید: «اسرائیل سیاست خارجی ندارد؛ بلکه سیاست دفاعی دارد» در نتیجه دغدغه حفظ و بقای آن محور اول و آخر تلآویو به حساب میآید و با تغییر نخستوزيران این اصل کمرنگ نخواهد شد. بههمیندلیل راحتتر میتوان ترکیه را تنظیمکننده رابطه با اسرائیل دانست. از طرفی در برهههای زمانی که حزب «لیکود» در اسرائیل و «عدالت و توسعه» بهطورهمزمان در ترکیه بر سر کار بودند، میزان تنشهای میان آنکارا و تلآویو بیشتر شد که به نظر میرسد دلیل آن نیز تضاد آشکار در ماهیت دو ایدئولوژی متقابل آنهاست. اما با همه اینها در ایام اخیر زمزمههایی مبنی بر بهبود هرچه بیشتر روابط ترکیه و اسرائیل به گوش میرسد. علامتی که می تواند نشاندهنده نگرانی ترکیه از آینده موقعیت استراتژیکی خود در منطقه باشد؛ البته هم آنکارا و هم تلآویو در گذشته هم مناسبات مثبت چشمگیری را تجربه کردهاند. با وجود همه انتقاداتی که ترکیه به سیاستهای اسرائیل دارد. بین سالهای 2000 تا 2010 مانورهای «پری دریایی» و «عقاب آناطولی»، انعقاد قراردادهای نظامی به ارزش 666 میلیون دلار و انتقال سالانه 50 میلیون مترمکعب آب از ترکیه به اسرائیل نشاندهنده انعطاف آنها در عین تعارضات ایدئولوژیک است. اما این انعطاف در شرایط کنونی با وجود اتفاقاتی که در اجلاس داووس و کشتی مرمره افتاد، نشاندهنده اراده جدی ترکیه در نزدیکی به اسرائیل است. این احتمال با توجه به تغییر موقعیت ترکیه در منطقه امر عجیبی به نظر نمیرسد. از طرفی ترکیه با دولت نظامی و سنتگرایی مانند روسیه دچار مناقشه جدی شده و از سوی دیگر شائبه حمایت از مخوفترین گروهک تروریستی کنونی در جهان نیز حیثیت بینالمللی آن را تهدید میکند. حیثیتی که رژیم کنونی سالها برای کسب آن زحمت کشید؛ چون اردوغان بهخوبی میداند بازکردن یک حساب مطلق و مطمئن روی ناتو، حرکت عاقلانهای نیست و غرب تا جایی حمایت خود را از آنکارا ادامه میدهد که تضاد منافعی در این میان صورت نگیرد. پس چارهای نیست که ترکیه برای تضمین آینده و تحقق قواعد ایدهآل و پذیرفته شده خود، دست به یارگیری جدید بزند. یکی از مهمترین این قواعد دکترینی بود که به «داووداوغلو»، نخستوزیر ترکیه تعلق داشت و پس از بهرویکارآمدن حزب عدالت و توسعه مطرح شد. دکترین «عمق استراتژیک» که ناشی از عمق تاریخی و جغرافیایی بهطور همزمان است، الگوی تعامل فعال با تمام همسایگان و کشورهای منطقه را توصیه میکند. به دنبال این دکترین طرح «مشکلات صفر با همسایگان» مطرح شد که ساختار اصلی سیاست خارجی ترکیه را تعریف کرد. ترکیه اعلام کرد براساس این رویکرد برای رسیدن به نقش محوری در منطقه، ترکیه به چندجانبهگرایی و پلورالیسم عقیدتی با کشورها، تلاش برای برقراری تعادل در میان دولتهای منطقه و اروپایی و مبدلشدن به یک الگو برای کشورهای دیگر نیاز دارد. اما آنچه موجب شده تا ترکیه اخیرا چرخشی نرم به سمت رژیم اسرائیل پیدا کند، صرفا دلایل تئوریک در دکترینهای خارجیاش نیست؛ بلکه عوامل متعدد دیگری نیز در این میان عامل نقش همگرایانه میان آنها است. یکی از مهمترین این عوامل نیازیست که ترکیه به آمریکا و جامعه اروپایی دارد. این نیاز هم بهمنظور تحقق رؤیای دیرینه ترکها در پیوستن به اتحادیه اروپا باز می گردد و هم میتواند پشتیبانی محکم برابر خطری باشد که از سمت روسیه آن را تهدید میکند. آشکار است که ناتو ترسناکترین خطر برای روسیه بهشمار میرود و ارتباط ترکیه با ناتو میتواند دیوار قابلاتکایی برای دفع خطرات احتمالی بهحساب آید. پس ازآنجاکه قهر با اسرائیل، صدای اعتراض کشورهای متحدش را در میآورد و لابیهای یهود در آمریکا بیکار نخواهند نشست، ترکیه نمیتواند به سادگی از اسرائیل چشم بپوشد. نیاز به مبادلات تجاری نیز از دیگر عواملی است که ترکیه را به سمت رابطه با اسرائیل سوق میدهد. همچنین جریان سوریه که از معضلات سیاست خارجی بسیاری کشورها شده، برای ترکیه نیز بیضرر نبوده، اتهاماتی که متوجه دولت ترکیه در جهت حمایت از گروههای مخالف «بشار اسد»، رئیسجمهوری سوریه است، از سوی «رجب اردوغان»، همتای ترک او هم مورد تأیید قرار میگیرد و هم تکذیب. از یک طرف ترکیه هیچگاه همکاری با گروههای رادیکال تکفیری مخالف اسد را نمیپذیرد و از طرف دیگر، ترکیه از آغاز منازعات، خواهان برکناری رئیسجمهوری سوریه بوده و با این اوصاف حامیان اسد در منطقه، همگی در صف مخالفان ترکیه قرار خواهند گرفت و در این میان ترکیه نیاز جدی به یک بازیگر متعارض با مخالفان خود دارد و بیتردید هیچ رژیمی بهتر از اسرائیل نمیتواند ایفاکننده این نقش باشد، رژیمی که دغدغههای مشترکی با ترکیه در واگراییهای سیاسی با ایران، ضدیت با سوریه و اختلاف با مصر دارد. در شرایط کنونی، مناقشه خطرناک با روسیه را نیز باید به فهرست دلایل نزدیکی ترکیه به اسرائیل اضافه کرد، روسیهای که در حوزه میلیتاریسم با کسی سر شوخی ندارد؛ بهویژه اگر آن بازیگر از دوستان آمریکا نیز باشد! ترکیه به حیثیت بینالمللی و محوربودن در معادلات دیپلماتیک بهای زیادی میدهد. اردوغان، اوغلو و همراهان آنها، سالهاست با ایفای نقشهایی مانند ایجاد یکپارچگی، میانجیگری و حلال مشکلات دیگران بودن، نمایش سکولاریسم سیاسی- دینی در سیاستگذاریهای داخلی و اعمال رویکردهای پراگماتیک در حوزههای اقتصادی و فرهنگی، منافع ملی خود را تاحدممکن دنبال کرده و سیاست خارجی فعالی را اجرا کردهاند. بیشک در برهه حساس کنونی، ترکیه اجازه نمیدهد این زحمات چندینساله در کوتاهمدت بر باد رفته و روسیه، ایران یا سوریه موجب تضعیف این رژیم شوند. حتی به بهای لبخند آشتیجویانه با اسرائیلی که زمانی خشم و فریاد اردوغان بر سر نخستوزیرش تیتر رسانههای جهانی شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.