|

مروری بر «کابوس‌های یک پیرمرد بازنشسته‌ی خائن ترسو»

اکنون در گذشته‌ایم

شیما بهره‌مند: «برگرد ببین چی کاشتی؟ چی نکاشتی؟ شخم بزن، هرس کن، آب بده، به ریشه‌ها باید آب داد، ساقه‌ها هم مهمند، ساقه‌ای اگر تنک باشه بارش بار نمی‌شه...» شاید همین دیالوگ، آن‌هم از زبانِ پیرمردی گرفتار زوال حافظه، به‌تنهایی ایده نمایشنامه «کابوس‌های یک پیرمرد بازنشسته‌ی خائن ترسو» را در خود داشته باشد. «برگرد ببین چی کاشتی». برگشتن، دوره‌کردن گذشته‌ای که گویا تا هنوز امتداد دارد، ایده نمایشنامه است. خانواده‌ای در واپسین لحظاتِ سال هشتادوهفت، در آستانه تحویل سال، آماده سفراند. سفر به فریمان، جایی در میان طبیعت. دور از هیاهوی شهر و زندگی. در همین لحظات است که با افراد خانواده آشنا می‌شویم. داستان در یک روز، یا به بیان درست‌تر، چند ساعت می‌گذرد. در همین چند ساعت است که ما با گذشته خانواده‌ای مواجه می‌شویم که در عین گذشته‌بودن تا اکنونِ آن‌ها ادامه پیدا کرده است. خسرو، پدر خانواده آن‌طور که از عنوان نمایشنامه نیز برمی‌آید، شخصیت اصلی نمایشنامه است. و تنها شخصیتی که از ابتدا تا انتهای نمایشنامه، تنها یک صدا، یک شبح، یا یک سایه است و حضور واقعی ندارد. اما تمام ماجرا حول محور شخصیت و زندگی سیاسی او که تأثیر بسزایی بر خانواده و حال ‌و روزش داشته، می‌چرخد. مردی که روزگاری آرمان‌های بزرگ داشت، و حالا نزد دیگران یک «خائن ترسو» است. اما خود خسرو روایت دیگری دارد: «بعضی دردا خیلی دردند، نه رنگ دارن، نه می‌شه با کسی گفتشون، فقط می‌دونی هستن و تو باید درد کنی... دلم می‌خواست بهتون بگم من کسی رو نفروختم، من فقط تو یه لحظه‌ی سخت، زندگی رو به مرگ ترجیح دادم، به‌خاطر زن و بچه‌م، به‌خاطر شماها، همین.» مرضیه، دختر خانواده اما هم‌صدا با دیگران تصویر دیگری از پدر دارد: «بابای ما از سنگه، آره حالش خراب هست ولی غمباد بازنشستگیشه، حالا که چپیده تو خونه فهمیده تهِ کارای سیاسی تو این مملکت از هر نوعش باخته، حالا فهمیده دود اون‌همه کار، رفته تو چش زن و بچه‌اش،‌ ولی دیگه خیلی دیره،‌ موقعی باید می‌فهمید که کله‌اش پُر باد بود و حنجره‌اش رو جر می‌داد واسه خوشبختی ملت...» جدا از شخصیت‌های نمایشنامه، خسرو (یا همان صدای خسرو) پدر خانواده، فرخ مادر، آقا عمو، پدربزرگی که حافظه چندان درست‌وحسابی ندارد، محسن و مسعود پسرها، مرضیه و ملیحه دخترها و ماری همسر مرتضی، شخصیت دیگری هست که غیاب‌اش، بیشتر از حضور دیگران پررنگ و کلیدی است. مرتضی. پسر دیگر خانواده که گویا تنها فرزند خلفِ پدری است که حالا به‌خاطر یک لحظه، یک تصمیم، «خائن ترسو» خوانده می‌شود. مرتضی آن‌طور که از دیالوگ‌ها برمی‌آید بیش از دیگران تحت‌تأثیر پدر و آرمان‌هایش بوده و به‌نوعی پا جای پای پدر گذاشته است. حالا مدت‌هاست که کسی از او خبر ندارد. خانواده تا اینجا می‌داند که مرتضی رفته و در «اردوگاه»‌ دیده شده است اما بعد از آن را کسی نمی‌داند. مرضیه، دختر بزرگ خانواده که خود از رفقای پدرش زخم خورده است، مسبب گم‌شدنِ مرتضی را پدر می‌داند: «داداش مرتضی رو هم خودش هوایی کرد که بزنه بره، بعدم که سر از اون خراب‌شده درآورد... انگار نه انگار... چقدر مامان حرص می‌خورد... محسن: مرتضی قرار بود بره درس بخونه، نه این‌که بره تو کارای سیاسی... مرتضی خودش خواست که درس رو ول کنه و بره تو اردوگاه و قاطی یه مشت...» غیابِ آرمان‌ها، وازدگی فرزندانِ خانواده از پدر و برادر و مادری که هرکدام به‌شکلی چیزهایی را به‌خاطر آرمان‌هاشان باخته بودند، با غیابِ مرتضی و بعدتر غیبت طولانی خسرو که رفته تا دمِ تحویل سال دو ماهی قرمز بگیرد برای سفره هفت‌سین، اما تصادف می‌کند، پیوند می‌خورد. از این است که نمایشنامه با دو شخصیتِ غایب آغاز می‌شود. خسرو که تنها «صدا»ست و مرتضی که تنها یک غیاب. «صدای خسرو: جفت شیش. سال داشت تحویل می‌شد اما خونه مثل هر سال نبود، تو نبودی، گم شده بودی، ولی هنوز امید داشتیم که پیدات می‌شه. بیشتر نگران ماری بودیم. اون باردار بود. با این‌که چند ماهی می‌شد پیش ما بود هنور با خانواده اُخت نشده بود. آقا عمو گفت: سر سفره‌ی هفت‌سین ماهی اگه نباشه آدم گم‌شده‌ش پیدا نمی‌شه چشمش می‌مونه به در تا آخر سال. رفتم که ماهی بگیرم.» دوتا ماهی قرمز، برای این‌که جفت باشه. اما سر چهارراه تصادفی زندگی خسرو را پایان می‌دهد. در فاصله تصادف و بیمارستان و مرگ است که خسرو با حضوری سایه‌وار و شبح‌گون در خانه‌اش، ناظر حرف‌ها و حدیث‌های افراد خانواده می‌شود و از خلال این گفت‌وگوهاست که زندگی و سرگذشت هر یک از اعضای خانواده معلوم می‌شود. در این مدت نمایشنامه رفت‌وبرگشت‌های زمانی دارد که عمدتا با نور و تاریکی و توضیح صحنه برای مخاطبِ نمایشنامه معلوم می‌شود. در این رفت‌وبرگشت‌های زمانی به گذشته است که دلیل تضادهای بسیار افراد خانواده و فضای پرتنش آن‌هم در آستانه نوشدن سال، تصویر می‌شود. «اکنون در گذشته‌ایم، خسرو شاهد گذشته‌ی خانواده خود است...» از نکاتِ جالب‌توجه در نمایشنامه «کابوس‌های یک پیرمرد بازنشسته‌ی خائن ترسو» این است که بارِ روایی داستان برعهده شخصیت‌های غایب یا حاشیه‌ای است. آنجا که مخاطب دلیلِ «گذشته‌‌ای که نمی‌گذرد» را، «گذشته‌ای که تمام نشده» را، پیدا می‌کند. صدای خسرو، غیاب مرتضی. و صدای شهابی، که تنها در دو سه صفحه نمایشنامه سروکله‌اش پیدا می‌شود و خط‌وربط‌اش با خانواده خسرو معلوم می‌شود. جدا از این و مهم‌تر اینکه شهابی، صدای شهابی نماینده‌ای از سرنوشت کسانی است که روزگاری همچون او آرمان‌هایی داشتند (خسرو و مرتضی و دیگران) یا ناخواسته درگیر وضعیت آن‌ها شدند (مرضیه). «صدای شهابی: [از دستگاه منشی تلفنی] الو خسرو! فرخ‌خانم! خونه‌این؟ نیستین؟ خب پس نیستین! خواستم سال نو رو بهتون تبریک بگم. سال خوبی باشه براتون، خسرو من و ملیکا از هم جدا شدیم. من رو گذاشت رفت، کاش من ایران بودم خسرو، اما دیگه نمی‌شه برگشت، دیگه نمی‌شه! منو ببخشید خسرو، فرخ‌بانو، مرضیه! مرضیه منو ببخش! ببخش!» و بعد صدای شلیک گلوله.صحنه آخر نمایشنامه اما به‌جای آن‌که نویددهنده روزگار یا عاقبتی خوش باشد، در روندی که نمایشنامه پیش گرفته بود، صحنه‌ای فانتزی یا آرمانی به نظر می‌آید. «صدایی: آغاز سال یک‌هزاروسیصدونود هجری‌شمسی. تاریکی مطلق. به سه سال بعد می‌رویم. شبی بارانی. بعد از این چیزی نمی‌بینیم. تنها می‌شنویم.» فرخ و خسرو حرف می‌زنند. همه مرده‌اند اما در همان خانه قدیمی که حالا خانه‌ای نو جایش نشسته جمع شده‌اند. تنها چیزی که «نو» شد، همین خانه است. «خسرو: این خونه یه جوریه فرخ، کاش علی نگهش می‌داشت. فرخ: بعد ما نه داداشت می‌تونست توش باشن نه بچه‌ها باشن. فکرش رو بکن اون‌همه خاطره. خسرو: تا چشم به‌هم بزنی می‌کوبن و اون همه خاطره یه‌جا می‌ره زیر خروارها خاک.» و بعد صدای خسرو می‌آید، که می‌گوید: «دم سال تحویل همه‌مون کنار هم جمعیم، خیلی خوبه.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.