|

کارشناسان حوزه گردشگری در گفت‌وگو با «شرق» مطرح کردند

گردشگری ایران نیازمند برند

معصومه دیودار: نداشتن «برند» (یا شناسه) و «شعار» مشخص برای صنعت گردشگری ایران پس از گذشت چند دهه از طرح رسمی این مهم در صنعت گردشگری جهان یکی از نمونه‌های بارز ضعف ایران در صنعت گردشگری است. این در حالی است که برند مقصد، معرف تعامل پویا بین منابع اصلی مقصد و ادراک بازدید‌کنندگان بالقوه از آن است و تنها در ذهن افراد وجود دارد. برند، مجموع ادراک، احساسات و نگرش‌های افراد به مقصد است و براساس تجارب آنها از مقصد یا چگونگی معرفی مقصد به آنها شکل می‌گیرد. درواقع برند مقصد، برخلاف برند محصولات مصرفی ساختنی نیست و دارایی‌های خود را از طبیعت، مردم، فرهنگ و تاریخ ارث می‌برد و در دل آنها نهفته‌ است. صنعت گردشگری به ‌عنوان یکی از سه صنعت برتر دنیا در توسعه و اشتغال‌زایی معرفی می‌شود. 70 درصد گردشگران بین‌المللی فقط از 15 کشور دنیا دیدار می‌کنند و بیش از صد سازمان و کشور در سایر نقاط جهان برای جذب 30 درصد باقی مانده در تلاش هستند. این روند رقابت، تفاوتی برای مقاصد نوظهور و مقاصد اصیل قائل نیست. دراین‌میان ایران نیز سعی دارد در این بازار وارد شود و بخشی از گردشگران را جذب کند. با وجود این همواره بده‌بستانی بین بخش خصوصی و بخش دولتی فعال در حوزه گردشگری رواج داشته، مبنی بر آنکه هریک دیگری را مسئول سروسامان‌دادن به گردشگری می‌داند. بخش خصوصی معتقد است دولتمردان باید بازار هدف را آماده حضور بخش خصوصی کنند و درواقع بخش بازارسازی را ازجمله وظایف بخش دولتی می‌داند و دولتمردان نیز با توجه به سودی که بخش خصوصی از توسعه و رونق بازار گردشگری می‌برد، این بخش را مسئول بازاریابی و تبلیغات می‌نامند و همچنان این رشته تکرار می‌شود و کار به جایی نمی‌رسد. این در حالی است که در کشورهای توسعه‌یافته، بخش دولتی، امور را به بخش خصوصی سپرده است تا علاوه بر زیرساخت، فرهنگ‌سازی‌های لازم برای توسعه گردشگری را انجام دهد. قطعا نگاه بلندمدت به این مهم یکی از ابزارهای موفقیت آنهاست. ابزاری که در ایران کمتر به آن توجه شده و با وجود سند چشم‌انداز 20ساله، نه‌تنها بخش خصوصی، بلکه بخش دولتی نیز درباره آن بی‌تفاوت عمل کرده است.در این گزارش تلاش شده است با تعدادی از افراد صاحب‌نام و متخصص در حوزه مدیریت و علم گردشگری درباره موانع و چشم‌اندازهای پیشِ‌روی ایران، به‌ویژه از منظر تلاش‌ها برای ساخت یک برند گردشگری در ایران گفت‌وگو شود. در ادامه، این گفت‌وگوها آمده‌اند. توجه به لغات در برندسازی پروفسور «صالح حاجی‌آقامیری»، مشاور کشور پادشاهی عمان در حوزه گردشگری است، او دراین‌باره در گفت‌وگو با «شرق» می‌گوید: در ۳۷ سال گذشته ایران با مشکلات بسیاری دست‌وپنجه نرم کرده ‌است، اما درحال‌حاضر شرایط تغییر کرده‌ و سیاست جهانی پنجره‌های جدیدی به سوی ایران گشوده‌ است. دراین‌میان باید توجه داشت چگونه و با چه برندی قصد معرفی ایران را داریم. این طراح و مدیر پروژه‌های معماری در دنیا با بیان مثالی توضیح داد: اگر اصفهان را نمادی از فرهنگ، تاریخ و میراث فرهنگی ایران در نظر بگیریم، چند درصد مردم این شهر، اصفهان را می‌شناسند؟ آیا داستان‌های آن را می‌دانند؟ کسی می‌داند داستان سی‌وسه پل چیست و چرا پلی که بیست‌ودو پل دارد سی‌وسه پل نامیده می‌شود؟ قطعا بسیاری از اصفهانی‌ها پاسخی برای این سؤالات ندارند؛ چراکه شهر خود را نمی‌شناسند. در چنین شرایطی که خودمان نسبت به داشته‌هایمان آگاهی نداریم چگونه می‌خواهیم آن را به دیگران معرفی کنیم؟ حاجی‌آقامیری می‌افزاید: «با تعریف از یک چیز به آن ارزش می‌دهیم. برند‌سازی نیز این‌گونه است. باید برای آن تعریف داشت. نباید به داشتن چیزی تظاهر کرد؛ چراکه بعدها مشکل‌ساز می‌شود. مهمان‌نوازی ایرانی ارزش بالایی دارد و می‌تواند به‌عنوان برند گردشگری معرفی شود، اما تا چه اندازه آن را می‌شناسیم؟ چه تعاریفی برای مهمان‌نوازی داریم و چگونه آن را ارائه می‌دهیم؟ در مرحله نخست باید پاسخی برای این سؤالات داشته ‌باشیم تا بتوانیم برند مهمان‌نوازی را معرفی کنیم. اما قبل از آنکه برندی برای گردشگری ایران تعریف شود، باید بدانیم برای کدام بازار هدف این برند تعریف می‌شود. باید شناخت کاملی از بازار و خواسته‌های آن داشت. در واقع برندی که معرفی می‌شود باید عمق داشته‌ باشد. در معرفی چنین برندی نیز از سیاست‌مداران گرفته تا عموم جامعه دخیل هستند». این کارشناس حوزه گردشگری و متخصص معماری همچنین معتقد است: «هر برند معنای خاصی دارد که طبق آن بازاریابی انجام می‌شود. باید بدانیم می‌خواهیم از ایران با نام «معماری اسلامی» یاد کنیم یا «معماری شرقی». استفاده از لغات بسیار اهمیت دارد؛ چراکه درحال‌حاضر تصویر درستی از اسلام در دنیا وجود ندارد و استفاده از عنوان معماری اسلامی و بهره‌گیری از لغات این‌چنینی مستلزم شناسایی درست بازار هدف است. قطعا چنین نکاتی درعین هویت‌سازی برای یک برند، ممکن است به نوعی ضد تبلیغ هم به شمار‌ آید». برند و بازار هدف با شرایط ذکرشده، یک برند که بتواند به ساده‌سازی فرایند تصمیم‌گیری کمک کرده و ریسک سفر را کاهش دهد ارزش خاصی دارد. در بسیاری از کشورها اولین مسئله در برند معرفی‌شده این است که در آن یک خودشناسی نهفته باشد که بشود به آن اعتماد کرد و آن را شناخت. کاظم وفاداری نیز با این نظر موافق است که نخستین مرحله برای برند‌سازی شناسایی بازار هدف است. او که خود استاد دانشگاه در رشته گردشگری در ژاپن است دراین‌باره به «شرق» می‌گوید: «نتایج تحقیقی که در ژاپن انجام دادم نشان می‌دهد که ۲۴ درصد مردم ژاپن تصویری که از ایران دارند در راستای معانی همراه با نفت و بنزین است و ۲۸ درصد آنها نسبت به مذهب دیدگاه مثبتی ندارند. این درحالی است که در ایران مذاهب مختلفی وجود دارد اما طبق این تحقیق، مذهب نتوانسته نقش مثبتی ایفا کند. چنین نکاتی اثبات می‌کند که باید بدانیم قصد معرفی «ایران اسلامی» را به جهانیان و بازارهای هدف گردشگری که بیش از ۴۰ مقصد عنوان شده‌اند داریم یا «ایران فرهنگی» یا حتا «ایران با جاذبه‌های طبیعی»».او می‌افزاید: «فعالیت‌های برند‌سازی یک پروسه است و براساس شناسایی بازار هدف صورت می‌گیرد. این درحالی است که در لیست بازارهای هدف اسامی متنوعی از کشورهای شرق دور گرفته تا اروپا و حتی کشورهای مسلمان به چشم می‌خورد». وفاداری معتقد است: «درحال‌حاضر، ایران، تصاویر ذهنی متفاوتی در مناطق مختلف دارد. به‌طور مثال در سه دهه گذشته تعداد اندکی از مردم ژاپن به ایران سفر کرده‌اند اما آن تعداد گردشگر که به ایران آمده‌اند تصویری که در ذهن داشتند با آنچه از ایران دیدند بسیار متفاوت بود. این مهم بارها توسط بسیاری از گردشگران مطرح شده‌است و این لزوم توجه به برند گردشگری را متذکر می‌شود». او با تأکید بر آنکه قطعا نوع پذیرایی از گردشگران شرق دور با اروپاییان و حتی مسلمانان، متفاوت خواهد بود، ادامه داد: «اگر قصد جذب گردشگران ژاپنی را داشته باشیم باید برندی متفاوت برای آنها تعریف شود. این درحالی است که جذب گردشگر از کشورهای عربی، برندی خاص آن بازار را می‌طلبد و این مهم درباره کشورهای اروپایی نیز صادق است». این استاد دانشگاه با اشاره به آنکه برند مذهبی نمی‌تواند تمام بازارهای هدف را مد نظر داشته باشد، تصریح کرد: «ما یا می‌توانیم یک برند برای گردشگری تعریف کنیم و تا حدودی بازارهای هدف را جذب کنیم یا آنکه برندهای متفاوت برای بازارهای متفاوت داشته ‌باشیم. به‌طور مثال سفارت ایران در ژاپن برند «ایران مروارید آسیا» را در نظر گرفته‌ است که با توجه به بازار ژاپن می‌تواند مناسب باشد». همه‌چیز در یک برند! درعین آنکه استادان دانشگاه و فعالان گردشگری بر لزوم توجه به بازار هدف و برندسازی تأکید دارند مسئولان گردشگری به گونه‌ای دیگر سخن می‌گویند. مسعود سلطانی‌فر، رئیس سازمان میراث و گردشگری معتقد است: «برندی که مورد نظر ماست باید طوری انتخاب شود تا هم‌زمان هویت جذاب، احساس خوب و نگاه دلپذیر گردشگران را متوجه ایران کند. بنابراین برند تنها یک لوگو و شعار نیست، بلکه یک نماد ملی است که پشتوانه آن تاریخ، فرهنگ و میراث این کشور است».او تأکید می‌کند عناصر اولیه این برند، پیشینه تاریخی و فرهنگی، تنوع اقلیمی نژادی، ترکیبی از آداب و رسوم و فرهنگ، آثار و منابع طبیعی و امنیت مناسب و زیرساخت‌ها را شامل می‌شود. مرتضی رحمانی‌موحد، معاون گردشگری نیز دراین‌باره گفته‌است: « قصد داریم نشان، نماد و برندی در کشور به تجلی برسانیم که بتواند مختصاتی از ایران اسلامی با تمام جاذبه‌های فرهنگی، تاریخی، طبیعی و آداب و رسوم مردمان باشد که قطعا کار دشواری خواهد بود». آیا می‌توان برندی واحد تعریف کرد که همه این عناصر را یکجا در خود جای دهد و درعین‌حال تمام بازارهای هدف را مد نظر داشته ‌باشد؟ برندی محبوب براي نسل فردا جعفر جعفری، مشاور سازمان جهانی گردشگری بر برندی تأکید دارد که مردم‌پسند باشد. او معتقد است: «برندی می‌تواند ماندگار شود که در عین آنکه هویت ما را در بر دارد، مورد پسند عموم جامعه امروز و نسل فردا باشد». او در عین آنکه به نظر عموم جامعه بها می‌دهد تأکید دارد: «تعریف برند برای مقاصد متفاوت فرق دارد. باید بازار هدف را مشخص کنیم. به‌طور مثال اگر جذب گردشگران مسلمان را مد نظر داریم برندی برای این جامعه تعریف شود و اگر جوامع دیگر را مد نظر داریم برندها متفاوت خواهد بود. حال باید بدانیم که آیا قصد داریم یک برند گردشگری داشته باشیم یا چند برند. تا زمانی که پاسخی برای این سؤالات نداشته باشیم نمی‌توانیم برندی برای گردشگری تعریف کنیم که ماندگار باشد». درعین‌حال جعفری با تأکید بر آنکه نیاز است تا تصویری که از ایران در ذهن جهانیان شکل گرفته تغییر کند، ادامه داد: «نظر بسیاری از گردشگران، قبل و بعد از سفر به ایران متفاوت است. چنانکه بسیاری از آنها قبل از سفر به ایران نظری منفی نسبت به ایران دارند و پس از حضور در ایران با تغییر 180درجه‌ای در نظر آنها روبه‌رو هستیم. این تغییر تصویر ذهنی جهانیان در ایران، باید درباره تمام گردشگران اتفاق بیفتد. درواقع ما باید تلاش کنیم تا تصویری که نسبت به ایران در ذهن گردشگران است تصحیح شود». این استاد دانشگاه، مهمان‌نوازی و امنیت ایران را از مواردی می‌داند که باید به گردشگران شناسانده شود. درعین‌حال تحقق این مهم نیازمند صرف زمان است که باید سپری شود. محسن رنجبر، مدیرکل دفتر مطالعات و آموزش دفتر گردشگری سازمان میراث فرهنگی و گردشگری نیز معتقد است: «هرچند ظرفیت‌های زیادی اعم از تاریخ، فرهنگ و جاذبه‌های طبیعی داریم اما باید موضوعی برای برند انتخاب شود که وفاق ملی داشته باشد. باید برند ملی داشته‌باشیم و در حال بدانیم به کدام مقاصد چه خدماتی ارائه می‌دهیم».او ادامه داد: «میهمان‌نوازی ایرانی می‌تواند برندی مناسب باشد اما باید دید همه ارگان‌ها، بخش‌ها و عموم جامعه با چنین برندی موافق هستند. درعین‌حال باید توجه داشته باشیم که هنوز با وجود برگزاری کنفرانس‌ها و همایش‌های متعدد در حوزه برند، شعار گردشگری نداریم و باید به این موضوع سرعت بخشیم و آنچه را شایسته و بایسته ایران است به جهانیان معرفی کنیم».در برندسازی باید به مقصد توجه کرد. مقصد باید هنگام توسعه برند، بر بخش‌های اصلی بازار تمرکز کند. ادراک آن بخش‌ها از مقصد، ویژگی‌های اصلی برند را تعریف می‌کند. تحقیقات کیفی، اثربخش‌ترین روش شناخت ادراک مصرف‌کنندگان از مقصد است. باید نیازهای روان‌شناختی و انگیزه سفر افراد را بررسی کرد و براساس آن برندی واحد تعریف کرد. باید توجه کرد که مقاصد به ‌جای آنکه برندهای خود را دوباره بسازند، آن را احیا می‌کنند و ایران با توجه به آنکه در ابتدای راه برند‌سازی است، باید برندی داشته باشد که در سال‌های آینده و با تغییر مدیران نیازی به تغییر آن نباشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.