آشوب و انفجار؛ چشمانداز آینده
منطقه ما میرود که شاهد سال سختی باشد. این چیزی است که از ابتدای سال جدید میلادی (2016) میتوان به آن پی برد. شرایط اقتصادی مجموعه کشورهای حوزه خلیجفارس بیانگر کسری شدید در بودجه آنها به دلیل کاهش بهای نفت است. از آن گذشته جنگهای نیابتی در منطقه همچنان شعلهور است و هیچ پایانی بر آنها متصور نیست. اصطکاک عربستان و ایران بعد از اعدام «شیخ باقرالنمر»، روحانی سرشناس سعودی نیز مزید بر علت شد. همه این عوامل ما را نسبت سال پیشِرو خوشبین نمیسازد. احساس میکنیم تلاشهای توهمآمیزی که برای حل نزاعهای کنونی وجود داشت بیفایده است. در یکی از تعریفات مرتبط با سیاست دولتها-قدرتها آن است که دولت به مجموعهای گفته میشود که بتواند در خارج از مرزهای جغرافیاییاش بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم با دشمنانش درگیر شود و آنها را شکست دهد. طبق این تعریف باید گفت نزاع نیروهای منطقهای بین ایران و عربستان سعودی میتواند فراتر از مرزهای آن دو در قلمروهای مختلفی جریان پیدا کرده و منطقه را تحتتأثیر قرار دهد. پیامدهای اعدام شیخالنمر که تا قطع روابط دیپلماتیک و سیاسی بین عربستان سعودی و ایران کشیده شد بیانگر آن است که منطقه ما در معرض انتخابهای دشوار در جبهههای مختلف قرار گرفته است؛ زیرا بهطورقطع درگیری احتمالی بین عربستان و ایران در جبههها به وقوع خواهد پیوست. چون این دو کشور از درگیری رودررو و مستقیم همچنان پرهیز میکنند. نکته مهم اینکه هیچ چشمانداز راهحلی واقعی در افق دیده نمیشود؛ مگر آنکه شورای امنیت دخالت کند. مسئله به وجود آمده بین عربستان و ایران تا اینجا راه را بر هرگونه دخالتی بسته است. قدرتهای جهانی از آمریکا گرفته تا روسیه قادر نیستند بر هیچیک از طرفین آنچنان فشاری وارد کنند که به یک راهحل سیاسی منجر شود؛ دلایل این امر متعدد است. ایالات متحده آمریکا در حال ورود به یک سال انتخاباتی است و طبعا توجه چندانی به مسائل خارجی نشان نمیدهد و به تعبیر سادهتر قصد دخالت در اینگونه مسائل را بهویژه در این شرایط ندارد. دولت «باراک اوباما»، رئیسجمهوری آمریکا، در حال خروج از کاخ سفید بوده و بنابراین ترجیح میدهد همه این مشکلات را به دولت آتی خود بسپارد. از طرف دیگر، روسیه در شرایطی نیست که بتواند برای مثال به ایران فشار وارد کند. کرملین تمایل ندارد بیشازاین خود را درگیر مسائل خاورمیانه کند؛ زیرا هنوز از مسائل سوریه نتوانسته است خارج شود. در سوریه نیز مسکو حاضر به پیادهکردن نیرو نشد و ترجیح داد از پشت شیشه هواپیماهای سوخوی خود معرکه را تماشا کند. اقدامات سابق ازجمله دستکشیدن از نیروهای مخالف در جبهه جنوبی سوریه و امتیازدادن برای رسیدن به یک راهحل سیاسی، دیگر تاریخش گذشته است. دلمشغولی انتخابات آینده اردن نیز بر موضعگیری این کشور تأثیر خواهد گذاشت. زمان قانونی مجلس کنونی در حال اتمام است و باید تا نیمه دوم ژانویه سال 2017 انتخابات جدید برگزار شود. شاید در چنین شرایطی متحد مرحلهای عربستان سعودی یعنی ترکیه بتواند تا حدودی به این کشور کمک کند. ترکیه قصد دارد یک منطقه امن در شمال سوریه تأسیس کند؛ منطقه بهاصطلاح پروازممنوع. از طرف دیگر این کشور تمایل دارد به مخالفان سوریه در جبهه غرب کمک برساند؛ یعنی به ترکمانها تا بتوانند فشار بیشتری بر دمشق وارد کنند. با توجه به همه اینها باید گفت سال جدید میلادی از همین ابتدا بسیار پیچیده و پرآشوب به نظر میرسد. اگر پرسیده شود برای مقابله با این چالشها چه باید کرد ما پاسخی برای آن نمییابیم. آیا ممکن است شعلههای آتش جنگ را در جبهههای مختلفی که افروخته شده است خاموش کرد؟ آیا کشورها میتوانند از طریق این جنگهای نیابتی به اهدافشان برسند یا اینکه ما در آینده شاهد درگیریهای مستقیم بین قدرتهای منطقهای خواهیم بود؟ اتفاقی که در صورت وقوع میتواند از آنچه هست خطرناکتر باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.