اهمیت سفر دانشمندان خارجی به ایران
حبیب خسروشاهی- رئیس پژوهشکده نجوم پژوهشگاه دانشهای بنیادی
حدود یکماه از تصویب قانون محدودیت رفتوآمد برای تبعه 38 کشور که در صورت سفر به ایران در پنجسال گذشته باید برای سفر به آمریکا برخلاف گذشته ویزا دریافت کنند، میگذرد. وزارت امور خارجه ایران، این مصوبه را در صورت اجرا به شکل فعلی، نقض برجام میداند. سازمان گردشگری این مصوبه را تهدیدی برای صنعت توریسم بعد از تحریم، ارزیابی کرده است و وزارت بازرگانی تأثیر این مصوبه بر توسعه تجارت و سفر بازرگانان به کشور را منفی میداند. در کنار تأثیر منفی این مصوبه بر بخشهای مختلف در کشور بهخصوص در دوره پساتحریم باید آن را بهطور بالقوه تهدیدی برای تردد دانشمندان و محققان نیز ارزیابی کرد. اما دراینمیان از دانشگاهها و مؤسسات آموزشعالی و وزارت علوم و تحقیقات و فناوری خبری به گوش نمیرسد. این موضوع بهانهای شد برای پرداختن به این بحث که تردد علمی بین ایران و سایر کشورهای جهان تا چه اندازه و به چه شکلی صورت میگیرد. همه دانشمندان فعال دنیا میدانند هیچچیز نمیتواند جایگزین گفتوگوی حضوری محققان شود؛ یعنی حتی برای استفاده از تجهیزات ارتباط مجازی و کنفرانسهای مجازی نیز محققان در مقطعی همدیگر را در کنفرانس یا همایشی ملاقات میکنند. گفتوگوی حضوری باعث آبشدن یخ تفاوتهای فرهنگی میشود. دیدار دانشمندان در حوزههای مختلف علمی در پیشرفت همکاریهای مشترک، به همان اندازه قدمزدن «محمدجواد ظریف» و «جان کری» برای توافق برجام، مهم است. متأسفانه دانشجویان دانشگاهها و مؤسسات تحقیقاتی کشور در طول تحصیل و تحقیق خود، حتی با یک متخصص خارجی نیز ملاقات نمیکنند که این امر صدمات زیادی ازجمله بزرگنماییها یا کوچکشماریهای متخصصان خارجی را بههمراه دارد. «راش هولت»، از انجمن پیشبرد علم آمریکا و یکی از نمایندگان مجلس آمریکا، میگوید: «بهعنوان یک دانشمند میدانم که تا چه اندازه کنفرانسها و ملاقاتهای علمی اهمیت دارند. گفتوگوهای غیررسمی و ارائه شفاهی یا پوستر تا چه اندازه در شکلگیری همکاریهای علمی جدید و کشفیات جدید تأثیر دارد. اینها برای خوشگذرانی نیست! بسیاری از آنچه امروزه به دست آمده حاصل همکاریهای صدها یا هزاران محقق در تمام جهان بوده و این یک واقعیت است که هیچچیز نمیتواند جای بحثها و گفتوگوهای حضوری را بگیرد». وی درخصوص محدودکردن بودجههای سفر دانشمندان میگوید: «آیا قبول میکنید که ما نمایندگان در ایالتهای خود بنشینیم و با ایمیل بحث کنیم! یا رأیگیری کنیم و به واشنگتن و دیگر ایالتها سفر نکنیم!؟» براساس آمار، آژانسهای دولتی آمریکا در سال2012، 267میلیون دلار صرف میزبانی یا سفر به حدود 800 کنفرانس کردهاند. اکنون به احتمال زیاد به دليل تأثیر محدودیتهای مسافرتی بر اقتصاد و تبادلات تجاری و علمی، اقدام به تصویب چنین قانونی کردهاند.
شاید پیش از این نیز تردد علمی به کشور ما در فضای تحریم و بیرغبتی محققان ایرانی تا اندازهای بوده که بودونبود این قانون تأثیری به حال ما ندارد. شاید ازاینروست که وزارت علوم یا بهداشت واکنشی به این موضوع نشان ندادهاند. آیا این سکوت همراستا با دیپلماسی علمی است؟ در نشستهای مختلف نقش دانشمندان در دیپلماسی بین کشورها توسط وزرا و معاونان و مدیران ارشد حوزه علم و فناوری گوشزد میشود، اما شاید هدف بیشتر تأکید بر سفرهای علمی دانشجویان و محققان کشور به خارج باشد! یادمان نرود که با حضور یک دانشمند خارجی دهها یا صدهانفر محقق ایرانی از سمینارها و سخنرانیها یا مباحث علمی بهره خواهند برد و ارزش افزوده آن شاید معادل حضور دهها محقق ایرانی در گردهماییهای علمی خارج از ایران باشد. دراینمیان و در تلاش برای گسترش روابط علمی، گفته یکی از منجمانی اروپایی که چندبار به ایران سفر کرده، جالب است: «من برای تحقیقاتم زیاد به آمریکا سفر کردهام و چندبار هم به ایران رفتهام. اگر مجبور شوم تا آخرم عمرم به آمریکا سفر نکنم، دست از سفر به ایران برنمیدارم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.