|

گفت‌وگو با مهیار حدیقی

گرفتار فرم شده‌ایم

افسانه شفیعی

دنیل لیبسکند می‌گوید: شهرهایی که همگان را به تحسین وامی‌دارند تنوع پیچیده‌ای از رنگ‌ها، اشکال، افکار و ایده‌ها را در خود جای داده‌اند. به شهر تهران می‌نگرم با ساختمان‌های بزرگ و کوچک، آسمان‌خراش‌های گوناگون و خانه‌های یک‌شکل که همه در دود و آلودگی خفه شده‌اند. می‌اندیشم حتما چنین تنوعی از سرگیجه آن چیزی نیست که لیبسکند را به تحسین وادارد. شاید آنچه بر شهر‌ها رفته را نتوان بازگرداند، اما دست‌کم می‌توان به ذهن‌های معماران جوانی نگاه کرد که احتمالا قرار است برای آیندگان شهرهایی تحسین‌بر‌انگیز بسازند. گفت‌وگوی زیر با مهیار حدیقی یکی از معماران جوانی است که درحال حاضر در آمریکا مشغول تحصیل، تحقیق و تدریس است و گفت‌وگو با او حداقل برای من نشانی از امیدواری در خود داشت.

‌یکی از بحث‌های مهم حوزه معماری تقابل معماری سنتی و مدرن است. با پیش‌کشیدن این ایده به نظر می‌رسد پیشاپیش مرز و شکافی بین معماری سنتی و مدرنیته پیش‌فرض باشد. شما به این تقابل سنت و مدرن معتقد هستید؟ باید بگویم چندین تفسیر مختلف از کلمه مدرن وجود دارد. کسانی که با معماری دوره مدرن آشنایی ندارند تفاوتی بین آن و معماری نو قائل نیستند. درباره معماری سنتی نیز توجه کنیم که هر کشوری معماری خود را دارد. معماری سنتی در ایران با معماری سنتی در روسیه و آلمان متفاوت است. اما درباره نگرش به تاریخ در معماری قرن بیستم یا آنچه معماری مدرن می‌نامیم دیدگاه‌های متفاوتی وجود داشته است. به‌طور مثال در آمریکا در مدرسه هاروارد که اولین مدرسه‌ای بود که به طرف معماری مدرن حرکت کرد، دیدگاه هادنات، رئیس دانشکده، با گروپیوس، که برای ریاست دپارتمان دعوت شده بود، تفاوت داشت. گروپیوس معتقد بود کتاب‌های تاریخ را نباید خواند درحالی‌که هادنات اینچنین فکر نمی‌کرد. پس ما نمی‌توانیم بگوییم با آمدن معماری مدرن رابطه ما با تاریخ به‌طورکلی قطع شده است. میس ون در روهه که بعد از گروپیوس به آمریکا آمد نگاهش به تاریخ متفاوت از گروپیوس بود. به نظر من باید مقداری راجع‌به کلماتی که به کار می‌بریم دقت بیشتری کنیم. ما معماری سنتی را با آجر و گنبد می‌شناسیم و معماری مدرن را با مصالح جدید مثل یک ساختمان امروزی؛ همان ساختمان‌هایی که الان در ایران و تهران می‌بینیم که به نظر من هیچ ارتباطی با معماری مدرن ندارند. شاید وظیفه ماست که مخاطب عام را با این کلمات آشنا کنیم. معماری مدرن قطع ارتباط با گذشته نیست بلکه دوره‌ای از تاریخ معماری است. معماری معاصر ما بخشی از هویت جامعه است و دغدغه من این است که تلاش کنم مردم را با این هویت آشنا کرده و انگیزه حفظ آن را ایجاد کنم. به نظر من تاریخ یک جریان مستدام است. تاریخ معماری هم بالطبع، جریانی ممتد و ادامه‌دار است و نمی‌توان گفت معماری مدرن شکافی بین خودش و گذشته ایجاد کرده است. ‌همین شکاف، بین علم مدرن و علم سنتی ایجاد شده و هرگاه می‌خواهیم از معمار سنتی سخن بگوییم به نظر می‌رسد از استادکاری سخن می‌گوییم که تنها از روی غریزه کار می‌کند و فاقد هرگونه دانشی است. در این مورد نظر شما چیست؟ معمار سنتی در تعریف کسی است که تحصیلات آکادمیک معماری ندارد، اما لزوما به این معنا نیست که فاقد دانش است؛ یعنی نباید معمار سنتی را در مقابل معمار مدرن یا آکادمیک قرار داد. اینها منافاتی با هم ندارند. امروزه معماری و دانش معماری که از دیرباز آغاز شده، مختص به یک نقطه از دنیا نیست و یک جریان فراگیر است. وقتی از معماری ایران سخن می‌گویید، نمی‌توانید لوکوربوزیه را در نظر نگیرید و برعکس وقتی از معماری اروپا صحبت می‌کنید، نمی‌توانید تأثیر معماری ایرانی را نادیده بگیرید. لوکوربوزیه مانیفست معماری مدرن را تعریف کرد که بعدها به معماری اینترنشنال (بین‌المللی) شهرت پیدا کرد. من حدود 10 سال پیش سفری به فرانسه داشتم و چند کار ایشان را از نزدیک دیدم و پس از آن به یزد سفر کردم. وقتی در بازار یزد قدم می‌زدم و خانه‌های یزد را نگاه می‌کردم با خودم فکر کردم چقدر شباهت بین معماری لوکوربوزیه و معماری سنتی یزد وجود دارد. مشکلی که به نظر من گریبان‌گیر معماری امروز است و البته در جاهای دیگر دنیا نیز دیده می‌شود اما اندکی از آن فاصله گرفته‌اند، مسئله فرم است. ما خیلی درگیر فرم معماری هستیم. اگر گنبد می‌بینیم می‌گوییم معماری سنتی و اگر یک مکعب شیشه‌ای ببینیم می‌گوییم معماری مدرن و کاری نداریم اینها چطور درست شده‌اند. به نظر من آنچه آثار معمارانی چون لوکوربوزیه یا معماران سنتی را جالب می‌کند فقط فرم نیست، بلکه نوع نگرش و طرز کار آنها با ایده و متریال معماری است. اگر آجر را از گنبد آجری بگیریم از آن چیزی باقی نمی‌ماند. آنچه امروز از گنبد می‌بینم که با آهن و بتن ساخته می‌شود هیچ‌گونه ارتباطی با معماری سنتی ایرانی ندارد، چون طرز فکر در آن محو شده است. اگر متریالی مثل آجر یا بتون را بشناسید و بدانید طرز کار با آن چگونه است و بتوانید از آن متریال استفاده درست کنید، می‌توانید معماری‌ای بسازید که هم مرتبط با اقلیم است، هم مدرن است و هم ایرانی. کار آسانی نیست، تجربه و زمان نیاز دارد، ولی ‌شدنی است. فرم مشکلی است که باید از آن گذر کنیم. ‌در ادامه بحثم به این نکته اشاره می‌کنم که تلفیق سنت و مدرن کلمه ابداعی است که نه تنها راه‌گشا نبوده بلکه با بدفهمی آن باعث شده به سمت ساختمان‌هایی برویم که به زور یک ایده مدرن را به یک ایده سنتی بخیه کرده‌اند. به نظر شما معنای این کلمه چیست؟ مهم است که ما واژه معماری را از ساختمان‌سازی جدا کنیم. در همه دنیا ساختمان‌های زیادی ساخته می‌شوند که از نظر معماری اهمیت چندانی ندارند. در گذشته هم همین‌طور بوده است. اما امروز تفاوت معماری و ساختمان به علت پیشرفت تکنولوژی و ورود مصالح جدید بیشتر مشهود است. در گذشته آجر بود و خشت و در برخی مناطق چوب و نخل هم استفاده می‌شد و شیوه‌های ساختمان‌سازی زیادی وجود نداشته است. تفاوت معماری و ساختمان براساس زینت و دوام تشخیص داده می‌شد. ساختمان‌هایی که استادکار می‌ساخت دوام و تزیینات بیشتری داشت. حال سؤال شما درباره معماری است یا مربوط است به ساختمان؟ من در ایران ساختمان‌های متعددی دیدم که تقریبا زیرساخت آنها یکی بود و نما و نمایه متفاوتی داشتند که البته از نظر فکری همه آن نما‌ها هم یکی بودند: مثلا بالای ورودی ساختمان قوس درست کرده بودند، یا در یک قسمت، یک سرستون هخامنشی و در قسمتی دیگر آجرکاری انجام شده بود یا با شیشه تزیینش کرده بودند. منظورم این است که با اینکه در نگاه اول مخاطب عام ساختمان‌هایی متفاوت با نماهایی متفاوت می‌بیند اما اینها، همه ساختمان‌هایی یکسان هستند که فاقد ارزش معماری‌ که اتفاقا لازم است سؤال شما درباره اینها باشد. ‌من این‌طور سؤال می‌کنم که تعریف شما از معماری چیست؟ پاسخ به این سؤال سخت است. بحث من تعاریفی که از معماری می‌شود، نیست. اما کسی که علم معماری دارد - می‌تواند از طریق دانشگاه کسب کرده باشد یا به‌صورت تجربی- باید ساختمانی بسازد که وقتی آن را نگاه می‌کنید مثل یک تابلو نقاشی شما را به فکر وا دارد و بتوانید یک فکر و ایده قوی پشت آن ببینید. این فکر می‌تواند در فرم باشد، یا در ارتباطات داخلی یا در ارتباط آن با محیط شهری یا چیزهای دیگر. به نظر من حتی معماری دوره مدرن که معمولا از آن انتقاد می‌شود که توجهی به محیط ندارد و می‌تواند در هر جایی از دنیا ساخته شود، باز با محیط خود ارتباط دارد. مثلا شما نمی‌توانید خانه شیشه‌ای میس وندورهه (خانه فارنسوورت) را بردارید بگذارید در تهران. خیلی‌ها ممکن است این را قبول نداشته باشند و بگویند معماری مدرن، بین‌المللی است به این معنا که مکان تاثیری بر آن ندارد، اما معماران مدرن هم در طراحی‌شان به محیط اطراف بسیار توجه کرده‌اند. پس ایده و ارتباط با محیط در معماری خیلی مهم است. ‌گذشته را چطور ببینیم؟ چه نیازی است امروز سراغ ایده‌های گذشته برویم و حتما در ساختمانمان به شکل کولاژ هم که شده از فرم‌های گذشته بهره ببریم؟ در ایران عموما این‌طور است که اصلا به موقعیت زمین توجه نمی‌شود. در آموزش معماری، ابتدا باید محدوده زمین را آنالیز کرد، محیط اطرافش را دید، گذشته آن را بررسی کرد، اما متأسفانه وقتی می‌خواهیم طراحی را شروع کنیم همه آنها را کنار می‌گذاریم. تجربه زیادی برای این کار لازم است که تنها یک معمار باسابقه می‌تواند از پس آن بر‌آید. فرانک لوید رایت، خود در نوشته‌هایش اشاره کرده که زمانی‌که سایت (موقعیت زمین) خانه آبشار را دید تحت‌تأثیر آن قرار گرفت. بعدا، او ایده طراحی‌اش را به سرعت و روی یک دستمال کاغذی کشید. آنالیزکردن سایت به معنی این نیست که چون دارید در ایران ساختمانی را می‌سازید فورا یک گنبد برای آن تعبیه کنید چون معماری گذشته آن دارای گنبد بوده است. این باز می‌شود گرایش به فرم. ارتباط با سایت، یعنی اینکه آنجا چگونه ساختمان می‌ساخته‌اند و نسبت به آن چگونه می‌اندیشیدند و مردمش چطور زندگی می‌کرده‌اند. مصالح بومی مورد استفاده چه هستند. مهم‌تر از فرم، فضای معمارانه است. میس وندورهه کسی بود که به فضای معماری توجه خاص کرد؛ فضا به جای اتاق. او و دیگر معماران مدرن، معماری را از طراحی اتاق به طراحی فضا تغییر دادند. تلفیق معماری گذشته و امروز ایجاد فضا است؛ فضایی که هم فرم زیبا دارد و هم قابل استفاده است. ‌همان‌طور که نیما یوشیج با دست‌کاری در وزن و فرم شعر گستره تازه‌ای در شعر فارسی ایجاد کرد که برای هم‌عصرانش قابل درک نبود. مثال درستی است. من یاد برج میلاد افتادم. کسانی می‌گفتند ما چرا باید چنین برجی در تهران بسازیم، وقتی زمینه ساختش فراهم نیست؟ وقتی زیرساخت مورد نیاز را نداریم. سیستم آب‌رسانی و حوادث غیرمترقبه در دسترس این منطقه قرار ندارد و حتی تکنولوژی ساخت چنین برجی را هم نداریم. مگر در نیویورک که پر از آسمان‌خراش است، از ابتدا زمینه‌های لازم وجود داشت؟ پروژه‌ای انجام می‌شود و بعد شهرداری خودش را تجهیز می‌کند که چطور به آن سرویس بدهد. کاری ندارم که برج میلاد پروژه موفقی بوده یا نه، یا درحال‌حاضر وضعیت آنجا چطور است، اما نباید منفی فکر کرد. کار باید از جایی شروع شود. خیلی از اتفافات، 20 تا 30 سال بعد نتایجش را نشان می‌دهد. ما قدم‌های کوچک برمی‌داریم و سعی می‌کنیم حرکت رو به جلویی داشته باشیم. ‌نقد شما به معماری معاصر ایران چیست؟ همان‌طور که قبلا هم گفتم یکی از مشکلات مهم ما گرایش به فرم است. ما تقریبا همه چیز را در فرم می‌بینیم. اگر مردم، معماران و پژوهشگران را از فرم آزاد کنیم، اول از لحاظ تئوری و بعد در عمل می‌توانیم یک قدم جلوتر برویم. وقتی نگاه به فرم بیش از اندازه است نتیجه‌اش همین است که شما می‌گویید، هر فرمی را از هر کجایی برمی‌داریم و کنار هم می‌گذاریم. تجارت بخشی از معماری است. شما نمی‌توانید بدون درنظرگرفتن مسائل تجاری، معماری کنید. ساختن یک ساختمان هزینه زیادی برای کارفرما دارد و خیلی واضح است که باید کارفرمایان را راضی کرد و آنها هم معمولا تنها چیزی که می‌بینند، فرم است. معمولا کارفرما از پروسه‌ای که منجر به فرم می‌شود، بی‌اطلاع است و همین‌جاست که دست معمار باز است تا ایده خودش را پیش ببرد. اگر بتوانیم ایده خود را با فرمی مناسب ارائه کنیم، آرام‌آرام می‌توانیم معماری‌مان را جلو ببریم. ‌آینده معماری معاصر را که درحال‌حاضر مشغول آزمون و خطاست چطور می‌بیند؟ حرکت رو به جلو هیچ‌گاه متوقف نمی‌شود. گاهی سرعت پیشرفت تند است و گاهی کند. اما به‌هرحال در حال حرکت است. مهم این است که این آزمایش و خطاها انجام شوند. خوشبختانه جریان سرمایه به هنر و معماری علاقه‌مند شده و شاید این به دلیل زحماتی باشد که شما و همکارانتان می‌کشید. کارفرمایان دوست دارند ساختمانشان را در مجلات ببینند و درباره‌اش بخوانند. البته این موضوع یک مقدار مخرب هم هست و عده‌ای ممکن است سوءاستفاده کنند و زبان معماری خودشان را به بازار تحمیل کنند که البته طبیعی است و در همه جای دنیا اتفاق می‌افتد. من همیشه آینده را روشن می‌بینم. یک دوره به‌خصوصی بعد از انقلاب به معماری توجه نشد. البته یکی از مشکلات دیگر این است که معماری ایران عقبه بسیار طولانی‌ای دارد و طبیعتا هرگاه از کسی بپرسید معماری چیست؟ عالی‌قاپو و تخت‌جمشید را مثال می‌زند اما کمتر معماری معاصر را معماری می‌دانند و در نتیجه دل‌نگران تخریبش نیستند. عموم مردم توجهی به معماری بعد از قاجار ندارند که بخش عظیمی از هویت و تاریخ معماری ماست و متأسفانه دارد از دست می‌رود. در آمریکا چون ساخت‌وساز عقبه چندانی ندارد، وقتی ساختمانی 50ساله باشد، از نظر آنها قدیمی است و دارای اهمیت اما در ایران چنین نیست و این تفاوت بزرگی ایجاد می‌کند. حتی به نظر من در دوره مدرن سینماها، بانک‌ها و حتی خانه‌های جالبی ساخته شده که هم با دوره مدرن اروپا ارتباط دارند و هم ایرانی هستند و به جرئت می‌گویم معماری مدرن ایرانی هستند که اگر به همین شکل پیش برویم، متأسفانه به‌زودی از دستشان خواهیم داد. ‌درحال‌حاضر با توجه به آشفته‌بازاری که در حوزه معماری دیده می‌شود، بهترین راهکار و مُسکن را چه می‌دانید؟ خیلی بد است به مسکن‌ها رجوع کنیم. در پزشکی هم مسکن باعث می‌شود بیماری، خودش را نشان ندهد. هم در معماری و هم در عرصه‌های دیگر، متأسفانه همه به دنبال یک راهکار فوری و موقت هستند و حتی دولت را تحت فشار قرار می‌دهند برای انجام این راهکارهای موقتی و تسکینی. اجازه بدهیم سیستم آرام‌آرام حرکت کند و رو به جلو برود. ‌سؤال آخرم درباره آینده زمین است. مهندسان ماشین‌ساز مرتب ماشین‌های قوی‌تر می‌سازند تا زمین را سوراخ کنند و مهندسان معمار روی این حفره‌ها را با سیمان پر کرده و آسمان‌خراش می‌سازند. به‌زودی زمین دیگر توانش را نخواهد داشت. شما به‌عنوان معمار به آینده چنین سرعتی فکر کرده‌اید و چه ایده‌ای برای جلوگیری از تخریب بیشتر دارید؟ شاید جواب سؤال شما را نتوانم بدهم. اما امروزه بسیاری از معماران؛ چه در آموزش و چه در عمل، دیگر روی یک محوطه خالی کار نمی‌کنند بلکه روی زمینی کار می‌کنند که ساختمانی در آن وجود دارد. کلمه باززنده‌سازی که ساخته آقای منصور فلامکی است، جواب بسیار خوبی است برای سؤال شما. در اروپا و ایران به دلیل اینکه زمین کم است، خیلی به این ایده فکر می‌کنند. یک بخش مهمی از کار خودم نیز همین باززنده‌سازی ساختمان‌های موجود است. در ایران باید سیاست‌های اقتصادی تغییر کند. درحال‌حاضر کارفرما چون می‌بیند وقتی خانه‌اش را بکوبد و 10 طبقه کند، پول بیشتری به دست می‌آورد، دیگر به ارزش معمارانه آن نمی‌اندیشد. البته نجات زمین با معماری پایدار و معماری سبز هم ایده‌ای است که هم‌اکنون خیلی‌ها دنبال می‌کنند. اما به نظر من بهترین معماری پایدار، همان معماری گذشته ماست. بادگیر یا حیاط مرکزی صرفا برای زیبایی ساخته نشده‌اند. طویله در طبقه پایین بنا می‌شد چون نفس حیوان و فضولاتش گرما را به بالا هدایت می‌کرد، یا دودکش وسط خانه تعبیه می‌شد تا تمام محیط اطراف را گرم کند. در شمال ایران، خانه‌ها را طوری می‌ساختند که جریان باد رطوبت را کم کند و مثال‌های دیگر. اما درحال‌حاضر یک ساختمان معمولی می‌سازیم و بعد خرج زیادی می‌کنیم تا انرژی گرمایشی و سرمایشی آن تأمین شود. بعد دوباره خرج می‌کنیم تا لیسانس «لید» یا معماری سبز بگیرد. به‌ جای آن بهتر است از گذشته درس بگیریم و ببینیم چگونه می‌توانیم با مصالح و امکانات دیگر، مصرف انرژی ساختمان را پایین بیاوریم و کمترین آسیب را به محیط‌زیست بزنیم و در عین حال ساختمانی بسازیم با ایده‌های قوی معمارانه، تا بتوانیم اندک‌اندک فضای معماری کشور را رو به جلو هدایت کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.