تجربههای زنانه از کسب قدرت سیاسی
سه زن
مهسا عليبيگي
میگویند برابری یعنی دسترسی برابر به فرصتها، یعنی همه گروههای اجتماعی با هر جنسیت و قومیتی و از هر طبقهای برای دسترسی به موقعیتهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی از فرصتهای برابر و مشابهی بهرهمند باشند. درمقابل نابرابری هم منحصر و محدودماندن برخی فرصتها به گروههای جنسی، قومی یا طبقاتی خاصی معنا میشود؛ اتفاقی که فعالان حقوق زنان در سراسر دنیا معتقدند در زمینه قدرت سیاسی افتاده و به همین دلیل سیاست در جهان چهرهای مردانه به خود گرفته است. در ایران و در آستانه دهمین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی، بحث تغییر این چهره مردانه در عرصه قانونگذاری جدیتر از پیش ازسوی گروههای مختلف جامعه زنان مطرح شده است و پیگیری میشود. در این مسیر نیز گاهی از تجربههای زنانه کسب قدرت سیاسی سخن به میان میآید و الگوها و نمونههای ایرانی زنان سیاستمدار معرفی میشوند. زنانی مثل «حمیرا ریگی»، اولین فرماندار زن اهل سنت در دولت یازدهم، «شهناز رمارم»، عضو هیأترئیسه شورای هماهنگی اصلاحطلبان و مؤسس کمپین «زنان به زنان رأی دهند» و «مهرنوش نجفیراغب»، از جوانترین زنان عضو شورای اسلامی شهر در همدان. این سه زن میهمان نشست «تلاش زنان برای تغییر چهره مردانه سیاست» بودند تا از تجربیات خود در دوران حضورشان در عرصه سیاست بگویند؛ نشستی که در دانشگاه تربیت مدرس تهران و به همت «کانون شهروندی زنان» و انجمن علوم سیاسی این دانشگاه برگزار شد.
بلای آسمانی یا رقیب سیاسی حمیرا ریگی، اولین زنی بود که دولت یازدهم حکم فرمانداریاش را برای شهر قصرقند در جنوب استان سیستانوبلوچستان امضا کرد. او یک زن بلوچ و اهل سنت است که زیر چادر مشکیاش لباسهای بلوچی سوزندوزیشده میپوشد؛ اقدامی که به گفته خودش «بخشی از استراتژیاش است که متناسب با منطقهای که در آن زندگی و فعالیت میکند، طراحی شده». ریگی پیشتر از سال 1380 تا 1385 بخشدار چابهار بوده است. او درباره این اولین تجربه مشارکت در قدرت سیاسی میگوید: «وقتی بخشدار چابهار شدم در همان مراسم معارفه شنیدم یکی از اهالی چابهار میگفت: امروز یک بلای آسمانی بر ما نازل شده است. خیلی از مردم نیز پیش نماینده مجلس چابهار میرفتند و میگفتند: ما به تو رأی دادیم، رأی ما هیچ ارزشی برایت نداشت که یک زن را بخشدار ما کردی؟ همین تجربه را زمان انتصابم بهعنوان فرماندار داشتم. مردم سراغ استاندار میرفتند و میگفتند: ما چه گناهی کرده بودیم که یک زن را فرماندار شهر ما کردی؟ همان اوایل انتصابم هم در یک میهمانی حضور داشتم و شنیدم یکی از اقوام همسرم به دیگران میگفت: خانواده ریگی، خانواده بسیار محترم و شناختهشدهای هستند، من نمیدانم چطور با این ننگ که این خانم فرماندار شده است، کنار میآیند؟». ریگی ادامه میدهد: «اما این نگاه بهمرور زمان و با نشاندادن مسئولیتپذیری، تغییر کرد. همسرم یکی از کسانی بود که بیشترین حمایت را از من کرد چون واقعیت این است زمانی که بستری برای حضور زنان فراهم میشود، مسئولیت شما بیشتر هم میشود چون شما نسبت به این بستری که ایجاد شده است، مسئول هستید و باید آن را حفظ کنید». ریگی، متولد 1354 و فیزیوتراپیست است. او که نزدیک به ۲۰ سال تجربه فعالیت در سمتهای مختلف ازجمله رئیس اداره بهزیستی چابهار، مشاور مدیر کل بهزیستی سیستانوبلوچستان، دبیر کمیسیون امور بانوان فرمانداری چابهار و عضو شورای اسلامی شهر چابهار را داشته است، درباره مشارکت سیاسی زنان در این استان میگوید: «در بسیاری از بخشهای استان سیستانوبلوچستان هنوز هم چهاردیواری خانه، بهترین جا برای حضور زن است. اما این نگاهها میتواند تغییر کند و باید در تربیت کودکان لحاظ شود. زمانی که بخشدار بودم وقتی به مدارس دخترانه سر میزدیم بسیاری از دختران تمایلی به ادامه تحصیل نداشتند زیرا میپرسیدند: برای چه باید ادامه تحصیل دهیم؟ ولی دیدن یک زن دیگر با لباس خودشان و بهعنوان بخشدار، باعث میشد افق دیدشان بزرگتر شود. بههمیندلیل مشارکت زنان در همه عرصهها مهم است». اما تغییری که ریگی از آن حرف میزند، چگونه محقق خواهد شد؟ به اعتقاد ریگی: «رویکرد مردسالاری و زنسالاری هر دو افراطی است. بهجای این دو باید به سمت خردورزی و تعادل رفت. مردان نباید ما را روبهروی خود ببینند، بلکه ما باید ثابت کنیم زن نیمی از پیکره انسانی است که بدون او جامعه انسانی به تعالی نخواهد رسید. خود من اگر ببینم حق زنی تضییع میشود، کاملا کنترلم را از دست میدهم اما هرگز حاضر نیستم برای احقاق حق زنی، حقوق مرد را ضایع کنم». او تأکید میکند: «اما بدون حضور زنان که نیمی از منابع انسانی برای توسعه هستند، توسعه محقق نمیشود. در هزاره سوم میلادی که هزاره گسترش توسعه و خردورزی است، از زنان هم بهعنوان هدف توسعه و هم عامل آن نام میبرند. در دین مبین اسلام و قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز بر این رشد شخصیت زنان و احیای جایگاه آنها تأکید شده است. با وجود این، شما میبینید از 290 نماینده مجلس ایران فقط هشت نفر زن هستند. این آمار واقعا نگرانکننده است و نشان میدهد نیمی از جامعه معلول است و بههمیندلیل است که ما در قوانین حوزه زنان که باعث رشد و توسعه وضعیت آنها میشود، شاهد خلأهایی هستیم». اگرچه به اعتقاد فرماندار قصرقند، بیش از هرکسی خود زنان باید برای پرکردن این خلأها تلاش کنند: «آنچه مانع حضور زنان در عرصههای مختلف میشود، نبود شناخت کامل از اسلام ناب محمدی و نبود خودباوری در میان زنان است چون حق دادنی نیست، گرفتنی است و برای گرفتن این حق ابتدا باید توانمندیهایمان را بهعنوان زن نشان دهیم و نشان دهیم با اسلام ناب محمدی و الگوی زنان صدر اسلام، میخواهیم وارد عرصه سیاست شویم.»
پاگذاشتن در مسیر «زنان نوغان» شهناز رمارم، مسئول مجمع زنان اصلاحطلب استان خراسان، عضو هیأترئیسه شورای هماهنگی اصلاحطلبان و عضو هیأترئیسه اولین پارلمان معلمان خراسانرضوی است. او کمپین «زنان به زنان رأی دهند» را در استان خراسان آغاز کرده که به گفته خودش «پسرش مسئول اداره شبکههای اجتماعی این کمپین است و گاهی با کسانی که علیه این کمپین فعالیت میکنند، جروبحث راه میاندازد». او پیشتر درباره هدف این کمپین گفته بود: «ما وقتی سراغ بزرگان میرویم، به ما میگویند بخشی از مشکل تقصیر خود زنان است که خودشان را جدی نمیگیرند یا دستکم میگیرند در این شرایط چه توقعی از مردان دارید؟ کمپین زنان به زنان رأی دهند، دنبال یک فرهنگسازی است نه صرفا یک حرکت جنسیتی. این فرهنگسازی تلاش دارد بگوید خانمها رأیشان را به زنان یا مردانی که برای حوزه زنان برنامه دارند و قبل از انتخابشدن در برنامههای خود اعلام کردهاند، دهند. برنامه داریم در این زمینه با علما صحبت کنیم. نزد علمای قم برویم و درباره لزوم استفاده از سرمایه اجتماعی زنان در عرصه سیاست رایزنی کنیم». البته رمارم هنوز هم معتقد است مهمترین مانع زنان برای مشارکت سیاسی «خود زنان» هستند، زیرا «باور ندارند که میتوانند حضور مثمرثمری در عرصه سیاست داشته باشند». البته او این مانع را مختص زنان ایرانی نمیداند و میگوید: «هیچیک از موانع فردی، ساختاری، فرهنگی، اجتماعی و... که مانع از حضور زنان در مشارکت سیاسی میشود، تنها مختص زنان ایرانی نیست و در تمام جوامع توسعهنیافته یکسان است». او که بزرگشده مشهد، یکی از مذهبیترین شهرهای ایران است، برای رسیدن به خودباوری که از آن حرف میزند، مشارکتهای زنان در طول تاریخ اسلام را الگوی خود قرار داده است. یکی از این الگوها به گفته رمارم، «زنان نوغان» است. نوغان یکی از محلههای قدیمی مشهد است که حوالی خیابان طبرسی فعلی قرار داشت. زنان نوغان هنگامی که از شهادت امامرضا (ع)، باخبر شدند، از مهریه خود گذشتند تا مردان اجازه شرکت در تشییعجنازه حضرت را به آنها دهند. البته فقط داشتن الگو کافی نیست. زنان برای حضور در عرصه سیاست و مشارکت سیاسی، نیازهای دیگری هم دارند. رمارم که خود کارشناس ارشد روانشناسی بالینی است، این نیازها را اینگونه توصیف میکند: «ما خانمها وقتی میخواهیم وارد عرصه مشارکت سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و... شویم، باید در ابتدا مشخص کنیم هدفمان از این مشارکت چیست؟ اگر اهدافی که برای خودمان تعیین کردهایم در دسترس و متعالی باشند، میتوانند زمینه بهتر مشارکت را فراهم کنند. در کنار این باید انگیزههای درونیمان را برای کسب این اهداف بالا ببریم و با هدف و انگیزهای که داریم، خودمان را مجهز کنیم». او درباره هدف از مشارکت زنان میگوید: «ما برای رسیدن به توسعه، ناگزیر از حضور و مشارکت زنان هستیم. اگر پیامبر اسلام(ص) هزارو 400 سال پیش از زنان میخواستند در رویدادهای اجتماعی و سیاسی مشارکت داشته باشند، به این دلیل بود که ایشان بهدنبال توسعه در یکی از عقبماندهترین جوامع آن زمان یعنی حجاز بودند. از سوی دیگر، اگر میخواهیم حقوق و مطالبات زنان به آنها داده شود باید به سمت توسعه برویم. شما در دنیا هیچ کشوری را نمیتوانید پیدا کنید که توسعهیافته باشد اما بیتوجه به مسائل زنان باشد». او ادامه میدهد: «اما مردان بهراحتی با مشارکت سیاسی زنان کنار نمیآیند، مگر مردان توسعهیافته. دلیلش این است اگرچه مشارکت بهمعنای تعاملی است که به سود دو طرف باشد، اما متأسفانه مشارکت سیاسی امروز به معنای شریکشدن در قدرت سیاسی و بنابراین نوعی رقابت است. بههمیندلیل در این رقابت آنچه برای زنان مهم میشود، بالابردن هرچه بیشتر توانمندیهایشان است. اگرچه این حرف نباید به این معنی تلقی شود اگر قدرت سیاسی امروز در دست مردان است، به این معنی است که زنان توانمندی تاکنون نداشتهایم».
بدون پشتیبان، بدون رسانه مهرنوش نجفیراغب وقتی فقط 26 سال داشت به عضویت دوره سوم شورای اسلامی شهر همدان رسید. او زمانیکه به این سمت انتخاب شد، یکسالونیم بیشتر از گرفتن پروانه وکالتش نمیگذشت. در زمان انتخابات در فهرست اصلاحطلبان همدان قرار گرفت درحالیکه چندان سابقه سیاسی نداشت. در سال 1383 و در نبود رسانههای مجازی و شبکههای اجتماعی، او فقط یک وبلاگ داشت که در آن درباره موضوعات مختلف حقوقی مینوشت. این دسترسی نداشتن به منابع قدرت و رسانهها باعث شد در نامزدشدن برای انتخابات شورای شهر، دچار شک و تردید شود. اما به گفته خودش «با اصرار دوستان» برای انتخابات ثبتنام کرد. او در این زمینه میگوید: «از آن آدمهایی هستم که یا وارد فعالیتی نمیشوم یا اگر شدم، باید آن را تماموکمال انجام دهم. بههمیندلیل وقتی کاندیدای انتخابات شورای شهر شدم خیلی برای انتخابشدن تلاش کردم، آنقدر که برخی چهرههای شناختهشده اصلاحطلب در همدان از تلاش من تعجب میکردند و گاهی حتی مورد تمسخر برخی از بزرگترها هم قرار میگرفتم. من در پاسخ به تعجبها و تمسخرها میگفتم: من آمدهام رأی بیاورم و انصرافی در کار نیست. مردم هم به من اعتماد کردند و عضو شورای شهر همدان شدم. البته مشکلات پس از رأیآوردن، بیشتر میشود، زیرا مردم به تو اعتماد کردهاند و حالا وقتش است که خواستههایشان را با تو درمیان بگذارند و تو آنها را منعکس، پیگیری و محقق کنی». او که متولد 1357 است تا سال 92 عضو شورای شهر و رئیس کمیسیون بودجه و حقوقی این شورا باقی ماند. درحالحاضر رجبیراغب رئیس کمیسیون حقوقبشر کانون وکلای استان همدان و فعال حقوق زنان است. او درباره اولین تجربهاش از حضور در عرصه سیاست، میگوید: «برای من بهعنوان یک زن که در سن پایین وارد مشارکت سیاسی شدم، یکی از اصلیترین مشکلات نداشتن ابزارهای قدرت مثل حمایت احزاب سیاسی، هم از نظر تأمین مالی و هم از نظر پوشش رسانهای بود. درحالیکه مردان سالهاست که این ابزارها را در دست دارند و باید با آنها در شرایطی برابر رقابت کرد. علاوهبراین مانعی بسیار جدی برای حضور زنان در عرصه سیاست وجود دارد و آن نگاه فرادست و فرودستی است که نسبت به زنان در همه عرصهها وجود دارد و متأسفانه مختص یک گروه یا طیف یا شهر خاص هم نیست و همهگیر است». او ادامه میدهد: «اما با وجود اینکه این موانع بر سر راه حضور زنان در مشارکت سیاسی وجود دارد، باید بگویم زمانی که شما مصمم هستید و انگیزه دارید، میتوانید بر این موانع غلبه کنید. البته میدانم در این زمینه هم مشکلاتی وجود دارد مثل اینکه حساسیتها نسبت به زنان، بیشتر است. زنان بیشتر زیر ذرهبین قرار میگیرند و باید بیشتر از مردان خودشان را نشان دهند». اما رجبیراغب چگونه بر این موانع غلبه کرده است. او میگوید: «در شورای شهر همدان از بین 9 نفر عضو، چهار نفر زن بودند. میشود گفت از نظر تعداد تقریبا با مردان برابر بودیم. البته باید اشاره کنم هر چهار زن، همفکر هم نبودند. با وجود این، در مسائل مربوط به زنان، هرچهار زن با هم متحد میشدیم. برای مثال، یادم هست شهرداری همدان میخواست 12 آتشنشان زن این شهر را تعدیل کند. همدان اولین شهری است که خانمهای آتشنشان استخدام کرد. استدلال شهرداری برای این کار این بود که در بسیاری از حوادث نیازی به حضور این زنان نیست و این زنان میتوانند در کادر اداری استخدام شوند. ولی ما چهار زن کاملا مصمم و منطقی در برابر این خواسته شهرداری ایستادیم و مانع از تصویب آن شدیم. در بسیاری از موارد هم که توان مقابله نداشتیم، با گفتن این جمله که ما این ماجرا را رسانهای میکنیم، قدرت چانهزنیمان را بالا میبردیم». این وکیل پایه یک دادگستری تأکید میکند: «همانطور که گفتم، اگرچه صرف جنسیت افراد باعث همفکری آنها نمیشود، اما فکر میکنم همین اتفاق هم در مجلس شورای اسلامی میتواند رخ دهد. ما امروز در مجلس شاهد ضعفهای بسیاری در قانونگذاری هستیم، زیرا از نظرات زنان در این قوانین استفاده نمیشد و این نقص در قوانین ما بهوضوح قابل مشاهده است مثل قانون مجازات اسلامی بهویژه در بخش قصاص، دیات و... یا قانون خانواده. به همین دلیل حضور زنان و تعداد آنها در عرصه قانونگذاری اهمیت دارد و زنان باید برای دستیابی به آن تلاش کنند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.