ارقام در گستره اخبار علمی
همه آمارها صحیح نیستند
سیدرضا سیدی
1- «حضور ایرانیها در عرصه علوم مختلف در دنیا نکتهای است که نمیتوان بهراحتی از آن چشمپوشی کرد. درحالیکه در داخل ایران ابعاد گسترش علوم مختلف و دستیابی به فناوری جدید، در دستور کار مسئولان و دانشمندان جوان کشورمان قرار گرفته است، در اقصی نقاط جهان نیز دانشمندان و فرهیختگان ایرانی، خلاقیتهای علمی خود را به نمایش میگذارند. تعجب نکنید چون هیچ ادعایی در کار نیست و قرار هم نیست ناسا به ایران اسبابکشی کند، اما مرور گوشهای از فهرست ایرانیان فعال در ناسا، گویای حق آبوگل داشتن ایرانیها در آن سازمان فضایی بزرگ است که جای بسی تأمل دارد. در گزارشها آمده حدود 70 الی 80 ایرانی در ناسا فعالیت دارند و طبق آخرین آماری که گرفته شده و در روزنامه space چاپ شده، 43 درصد از کادر پژوهشی ناسا از پژوهشگران ایرانی هستند!».
2- آنچه خواندید بخشی از خبری است که چندی پیش در رسانههای ایرانی منتشر شد، اما تنظیمکنندگان خبر برای آنکه خبر باورپذیرتر باشد، نام 11 نفر از دانشمندان ایرانی جدید و قدیم شاغل در ناسا را با سمتهایشان نیز ذکر میکنند ازجمله «فیروز نادری»، «کاظم امیدوار»، «آزاده تبازاده» و... . ماهیت این خبر بهگونهای است که برای ما ایرانیها دلپذیر است و درنتیجه خیلی زود و راحت آن را باور میکنیم. بههمیندلیل چندین و چند سایت و وبلاگ و ازجمله یک خبرگزاری علمی ایران، آن را بازنشر کردند. 3- نکتهای که بسیار تأملبرانگیز است، اختصاص سهم 43درصدی برای کشور ایران بود تا بقیه کشورهای دنیا، بر سر سهم 57 درصد باقیمانده با هم جدال کنند! جالبتر آنکه برای اینکه سهم 43درصدی ایران باورپذیر شود، فقط به ذکر نام 11 نفر اکتفا میکند. 4- برای بسیاری از ایرانیان، نام ناسا معادل است با سازمانی در اوج اقتدار علمی که همه نوع دستاورد علمی دارد بهویژه در حوزه فضا و فضانوردی. هرکس که عضو ناسا باشد، لابد دانشمند برجستهای است و هرکس که دانشمند بزرگی باشد، لاجرم باید به استخدام ناسا درآید. همین جایگاه رفیع و فراانسانی ناسا است که ما را مجبور میکند هر خبری که از قول ناسا یا دانشمند عضو ناسا بیان میشود، بهراحتی بپذیریم حتی اگر این خبر، خبر پایان جهان باشد براساس تقویم مایا یا تاریکی سهروزه جهان یا نمایش لوگوی یک شرکت نوشابهسازی در کره ماه. اما واقعیت این است که برخلاف آنچه ما تصور میکنیم، ناسا مجمع نخبگان جهان نیست. ناسا یا «سازمان ملی هوانوردی و فضایی» (National Aeronautics and Space Administration) سازمانی است که هدف اصلی و نهایی آن، تعریف و برنامهریزی برای اکتشافهای فضایی و تأمین بودجه آن است. این سازمان به دلیل وظیفهای که برعهده دارد، نیازمند تعداد زیادی کارمند و کارگر، مدیر و حسابدار است، درست مثل همه سازمانها و نهادهای اداری دیگر. یکی حسابدار شرکت بیمه است یکی هم حسابدار ناسا. حسابدار و دربان و آبدارچی ناسابودن، اصلا به معنای این نیست که این فرد نسبت به دیگر همکاران خود در سازمانهای دیگر برتریهای چشمگیری دارد. البته ناگفته نماند از حدود 20 هزار کارمند ناسا، بخش کوچکی از آنها دانشمندان برجستهای هستند که در کمتر سازمان و نهادی، بتوان همسطح آنها را پیدا کرد، ولی همه آن 20 هزار نفر، دانشمند نیستند. 5- از طرف دیگر، افراد بسیار برجستهای هستند که دستاوردهای درخشانی داشتهاند و خدمات شایانتوجهی برای ناسا انجام دادهاند، ولی ارتباط سازمانی با ناسا نداشتند یعنی کارمند ناسا نبودند. ناسا هر زمانی که پروژه تازهای را تعریف میکند، مثل ساخت یک کاوشگر و فضاپیما، بسته به مورد، مناقصهای برای ساخت آن کاوشگر و فضاپیما برگزار میکند و برای مثال یک دانشگاه برنده آن مناقصه میشود. آن دانشگاه هم به نوبه خود، طراحی و ساخت بخشهای مختلف آن کاوشگر و فضاپیما را به دانشکدهها یا پژوهشگاههای مختلف واگذار میکند. به بیان دیگر، خود ناسا درگیر کارهای اجرائی نمیشود و در بسیاری موارد، کارهای اصلی را کسانی انجام میدهند که شاید در طول عمرشان گذرشان به دفاتر ناسا نیفتاده است. 6- ناسا حدود 20 هزار کارمند در چندین و چند دفتر خود در شهرهای مختلف آمریکا دارد ولی تعداد ایرانیها در ناسا، طبق گفته این خبر، حدود 80 نفر است. 80 از 20 هزار به معنی 43 درصد نیست! حتی اگر تعداد کل ایرانیهای مرتبط با ناسا (و نه لزوما شاغل به کار در ناسا) را در طول تاریخ این سازمان، 200 نفر فرض کنیم، باز هم به یکدرصد میرسیم نه 43 درصد! 7- آنچه گفتیم فقط یک مورد از آمار و ارقام غلط است که در رسانهها منتشر میشود. نمونههایی از ایندست فراوان است. برای مثال، در خبری دیگر که در یک خبرگزاری علمی کشورمان منتشر شد، میخوانیم شهر کاشغر (یکی از شهرهای تاریخی و قدیمی در شمال غربی کشور چین در استان سیگکیانگ) با جمعیتی حدود 350 هزار نفر، بیش از 10 هزار مسجد دارد! 10 هزار مسجد برای 350 هزار نفر، یعنی اینکه هر 35 نفر یک مسجد دارند! (البته ولایت کاشغر حدود سهونیممیلیون نفر جمعیت دارد که باز هم به نظر نمیرسد 10 هزار مسجد داشته باشد). برای درک بهتر این نسبتها، خوب است به این نکته توجه کنیم شهر تهران که جمعیتش بیش از 10 میلیون نفر است، کمتر از دوهزار مسجد دارد. 8- برای اینکه به نادرستی برخی اخبار پی ببریم، شاید لازم باشد سرانگشتی حسابوکتاب کنیم یا برخی از اطلاعات و آمار و ارقام را در ذهنمان مرور کنیم، اما نادرستی بسیاری از اخبار آنچنان آشکار است که حتی نیاز به حساب سرانگشتی نیست. برای مثال، چندی پیش، یکی از مسئولان نیروی انتظامی کشور، ضمن انتقاد از تلفات انسانی خودرو نیسان جونیور (وانتنیسان معروف به نیسان آبی) در تصادفها و همچنین مصرف زیاد سوخت این خودروها، مدعی شد: «این خودرو یکسوم بنزین کشور را مصرف میکند». البته این مسئول محترم نگفته مگر در کل کشور چند دستگاه وانتنیسان داریم و نسبت این وانتها به کل خودروهای بنزینسوز کشور چند برابر است که بهتنهایی یکسوم بنزین کشور را مصرف میکند؟ (از سال 1347 تا 1390 حدود 11میلیون سواری و حدود دومیلیون وانت تولید شد که سهم وانت نیسان 700 هزار دستگاه بود). خوب است مسئولان در بیان آمار و ارقام بیشتر دقت کنند اما از آن مهمتر اینکه حتی اگر مدیر و مسئولی آمار و ارقام نادرستی را بیان کرد، خبرنگاران از انتشار آن آمار و ارقام غلط، خودداری کنند. انتشار آمار و ارقام غلط، اشتباه نابخشودنیای است و اگر این اشتباه از سوی خبرنگاران و رسانههای علمی صورت گیرد، نابخشودنیتر میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.