آیا خود را برای «انقلاب خلاقیت» آماده کردهایم؟
اتلاف وقت و انرژی در فعالیتهای تکراری
سیدکامران باقری. مشاور مدیریت نوآوری و مالکیت فکری
انقلاب صنعتی زندگی بشر را برای همیشه تغییر داد. تا پیش از آن، بیشتر انسانها به کشاورزی مشغول بودند. با وجود این، تولید بیشتر کشاورزان تنها به اندازهای بود که کفاف مصرف خانواده را میداد و بهندرت چیزی برای فروش باقی میماند. بسیاری از کشاورزان بهناچار به همان کاشتههایشان بسنده میکردند و بهسختی روزگار میگذراندند. آنها چارهای جز کشاورزی نداشتند و مجبور بودند ساعتهای طولانی در مزارع کار کنند. اما انقلاب صنعتی این سبک زندگی را بههم زد. تولید انبوه و بهکارگیری ماشینآلات در کشاورزی، بهشدت بر بهرهوری کشاورزی افزود، بهگونهای که امکان تولید همان مقدار محصول کشاورزی با تخصیص وقت و انرژی بسیار کمتری فراهم آمد. کشاورزان میتوانستند چندینبرابر محصول تولید کنند و بفروشند. مابقی مردم هم در کنار کشاورزی، گزینه پرداختن به امور دیگر بدون ترس از گرسنگی را پیدا کردند. برای مثال با اینکه امروزه فقط حدود سهدرصد از جمعیت ایالات متحده به کشاورزی مشغولند، تولیدات آنها نهتنها نیاز جمعیت چندصدمیلیونی این کشور را تأمین میکند، بلکه به دیگر کشورها هم صادر میشوند. البته این تحول در تمام کشورها به یک نسبت اتفاق نیفتاده است. هنوز هستند کشورهایی که بخش عمدهای از نیروی کار آنها درگیر کشاورزی ناکارآمد و کمبازده است و بههمیندلیل از قافله تولید و خدمات و پیشرفت بهکلی بازماندهاند. بنابراین بیاغراق میتوان گفت که تمام پیشرفتهای بشر در علم و فناوری، تا اندازه زیادی ناشی از رهاشدن انسان از زیر بار کشاورزی تماموقتِ روزانه بوده است. به عبارت دیگر، ظرفیت بزرگ بشری در اثر انقلاب صنعتی آزاد شد تا انسانها به مشاغل دیگر بپردازند و شیوه انجام آن مشاغل را بهتدریج بهبود دهند. این روزها که اخبار حوزه فناوری را دنبال میکنم، طلیعه انقلاب دومی را میبینم که آثار آن میتواند بسیار ژرفتر و گستردهتر از انقلاب صنعتی باشد. من این انقلاب را «انقلاب خلاقیت» مینامم. اگرچه شیوه کار و زندگی انسانها طی حدود 200 سال گذشته بهشدت بهبود یافته است، اما هنوز یک مشکل بزرگ پابرجا مانده است: هنوز بخش عمدهای از زمان انسانها در طول روز صرف فعالیتهای تکراری و روتین میشود. بیشتر مشاغل، بهکلی به تفکر و خلاقیت (بهعنوان وجوه ممیزه انسانی) نیازی ندارند. اگر به دقت تحلیل کنیم، وقت و انرژی زیادی از بخش عمدهای از مشاغلی که امروزه جزء مشاغل خلاق و فکری تلقی میشوند، صرف فعالیتهای تکراری میشود. مدیری را تصور کنید که باید هرروز تا محل کار خود رانندگی و گزارشهای مختلف را مطالعه کند، از بخشهای مختلف بازدید کند، در جلسات مختلف شرکت کند و... . بخش عمدهای از وقت در تکتک این فعالیتها، به کارِ تکراری و بدون نیاز به تفکر و خلاقیت اختصاص دارد. بههمیندلیل، بسیاری که به مشاغل فکری و خلاق گمارده شدهاند، از حجم زیاد فعالیتهای غیرفکری یا «کارِ گِل» شکایت دارند و معتقدند که این فعالیتها، مجالی برای تفکر و خلاقیت آنها باقی نمیگذارند. احساس میکنم حتی در کشورهای توسعهیافته، بهطور میانگین بیش از 95 درصد از زمان افراد صرف فعالیتهای تکراری میشود. اما پیشرفت فناوری، در شرف تغییر شدید این وضعیت است. وقتی خبر از خودرو خودران میشنوید، یعنی اینکه وقت و توجه انسان در آینده، درگیر رانندگی نخواهد بود. بنابراین بخشی از زمان انسانها از این کار تکراری و روتین رها میشود. وقتی صحبت از ربات آشپز میشود، یعنی در آینده به احتمال زیاد صرف وقت فراوان در آشپزخانه برای تهیه و سرو غذاهای تکراری، توجیه نخواهد داشت. این در حالی است که این بخشها، بیشترین زمان و انرژی شرکتها و مدیران آنها را به خود جذب کرده و میکند. بنابراین طبیعی است که توجه شرکتها بر پژوهش و طراحی، یا همان بخشهای فکری و خلاق متمرکز شود. وقتی اخبار فراوان از پیشرفتهای اخیر در حوزه فناوری را کنار هم میگذارم، به این نتیجه میرسم که انقلابی در شرف وقوع است که زنجیره فعالیتهای تکراری را از پای انسان باز خواهد کرد تا توان فکریاش را بر خلاقیت متمرکز کند. میتوان پیشبینی کرد که تأثیرات این انقلاب که میتوان آن را «انقلاب خلاقیت» نامید، بسیار ژرفتر و گستردهتر از انقلاب صنعتی باشد. برخلاف انقلاب صنعتی، ظهور و بروز نتایج این انقلاب نیاز به 200 سال زمان نخواهد داشت. تحولات فناوری آنچنان سرعت گرفته که معکوسشدن متوسط نسبت زمانی میان کارهای تکراری و کارهای خلاق در 20 سال دور از دسترس نیست. در اثر این انقلاب، شغلهای زیادی از بین خواهند رفت و دسته جدیدی از شغلهای خلاق شکل خواهند گرفت. برخی از فکریترین شغلهای امروزی همچون تدریس در دانشگاه، در دنیای پس از «انقلاب خلاقیت» جایی نخواهند داشت، مگر اینکه نسخه جدید و خلاقی از کنار آنها بروید. برخی شغلها (بهویژه در حوزه هنر) رونق بسیار خواهند یافت. برخی شغلها که امروزه رنگوبوی تکراری به خود گرفتهاند، بازتعریف خواهند شد و شیوه آموزش آنها دستخوش تحول میشود. احتمالا طبقه اجتماعی جدیدی از افراد خلاق شکل خواهد گرفت که همین امر پیامدهای شگرفی در حوزه اجتماع و سیاست در پی خواهد داشت. همین که این تحول بنیادی، ساختار موجود اقتصادی و اجتماعی را در زمانی کوتاه بههم خواهد زد و پیامدهای فراگیری در تمام ابعاد زندگی انسان خواهد داشت، کافیست تا آن را «انقلاب» بنامم. این تحول بههیچوجه به معنای افزایش وقت بیکاری انسانها نیست. از قضا با توجه به تحولات شتابان بازار، روزبهروز تقاضا برای خلاقیت و نوآوری در حال افزایش است. بنابراین هرچه انسانها خلاقتر شوند، تقاضا برای فعالیت خلاقانه آنها افزایش خواهد یافت. البته ابعاد و پیامدهای «انقلاب خلاقیت» برای همه کشورها یکسان نخواهد بود. سرعت زیاد تحقق این انقلاب باعث خواهد شد که شکاف میان کشورها از نظر نسبت کارهای تکراری و کارهای خلاق، بسیار بزرگ شود. یعنی احتمالا در افق 20سال آینده، چند کشور با آزادکردن بیش از 90درصد از زمان نیروی کار شاغل خود برای خلاقیت، جهشی بیسابقه را از نظر شاخصهای رشد و رفاه تجربه خواهند کرد. شاید به همین دلیل است که برخی کشورها چشمانداز 20ساله خود را، تبدیلشدن به کشوری خلاق تعریف کردهاند. درحالیکه بیشتر وقت نیروی کار در مابقی کشورها، همچنان صرف کارهای تکراری و ماشینی خواهد شد. البته میتوان حدس زد که نیروهای خلاق (فارغ از مکان جغرافیایی خود)، بسیار بیش از گذشته در خدمت پیشبرد اهداف همان چند کشور خلاق قرار خواهند گرفت. اکنون پرسش من از خود و شما این است که چقدر خود را برای انقلاب خلاقیت آماده کردهایم؟ چنددرصد از کارهای روزانه من و شما خلاقانه است؟ آیا شغل ما از آنهایی است که در امواج این انقلاب ناپدید خواهد شد؟ آیا برای افزایش خلاقیت خود و کودکانمان برنامهای داریم؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.