جایگاه رسانههای جایگزین در روزنامهنگاری شبکهای
سعید ارکانزادهیزدی
انقلاب فناوری ارتباطات و اطلاعات به ظهور اینترنت منجر شد و اکنون ترکیب اینترنت و مخابرات به تلفنهای همراه هوشمند ختم شده است. در چنین فضایی، رسانههایی که مخاطب تودهای دارند منحصر به رسانههای جریان اصلی نیستند. در آخرین سال قرن گذشته رسانههای جایگزین در قالب وبسایتهای خبری خارج از جریان اصلی رسانهای جهان متولد شدند و بهتدریج شبکههای اجتماعی و ابزار پیامرسان موبایلی نیز به خیل رسانههای جایگزین پیوستند. این روزها رسانههای جایگزین به رقبای قدرتمندی برای رسانههای جریان اصلی مثل روزنامهها، تلویزیونها، رادیوها و خبرگزاریها تبدیل شدهاند و بر روند کاری حرفهای آنها نیز تأثیر گذاشتهاند. آنسگارد هاینریش، نویسنده کتاب «روزنامهنگاری شبکهای» که آن را در سال 2011 در انتشارات راتلج منتشر کرده، بهخوبی اثراتی را که رسانههای جایگزین بر رسانههای جریان اصلی داشتهاند، برشمرده است. او در کتاب خود اشاره کرده که برخلاف قرن بیستم که تولید و انتشار اخبار به وسیله بازیگران محدودی شامل روزنامهنگاران، مقامات رسمی و روابطعمومیها با جریان یکطرفه بالا به پایین در یک سیستم بسته انجام میشد، در قرن بیستویکم اوضاع تفاوت کرده و خبرنگاران آزاد، مخاطبان و دیگر افراد با استفاده از فناوریهای نوین و اتصال به یکدیگر، انحصار نهادهای سنتی خبررسانی را شکستهاند و در برخی موارد جریان اخبار را نیز در دست گرفتهاند. ظهور رسانههای نوین باعث سه تغییر در فضای رسانهای جهان شده است؛ تعداد کسانی که خبر منتشر میکنند بسیار زیاد شده است و دریافت خبر محدود به خروجی رسانههای رسمی نیست. از سوی دیگر، تکثر اطلاعات آنلاین منابع خبری بیشتری را در اختیار روزنامهنگاران قرار داده و نیز محیط آنلاین اجازه داده که روزنامهنگاران در آنِ واحد بدون اتلاف وقت بازخورد بگیرند و از همکاری فعال کاربران بهرهمند شوند. این تغییرات که از رسانههای نوین ناشی شده باعث بهوجودآمدن نوعی روزنامهنگاری شده است که هاینریش با الهام از مفهوم «جامعه شبکهای» مانوئل کاستلز به آن «روزنامهنگاری شبکهای» میگوید. رسانههای نوین باعث شدهاند که سطح تعامل با رسانههای جریان اصلی بالا برود، انواع اَبَرمتنها بتوانند در رسانههای رسمی حضور داشته باشند و چندرسانهایها جای خود را در رسانههای جریان اصلی باز کنند. این تغییرات ساختاری در سازمانهای خبری که از فناوری دیجیتال نشأت میگیرد، روشهای جمعآوری اخبار را توسعه داده، روندهای تولید خبر را تغییر داده و بر شیوههای انتشار اخبار نیز تأثیر گذاشته است. این تغییرات ساختاری نهفقط برای رسانههای رسمی آنلاین مثل خبرگزاریها بلکه برای همه رسانههایی که در جامعه فعالیت میکنند رخ داده است. روزنامهنگاری شبکهای را میتوان با دو خصوصیت اصلی بازشناخت؛ این نوع روزنامهنگاری مرکززداییشده و غیرخطی است. منظور از مرکززداییشدن این است که امروزه روزنامهنگاران دیگر تنها از منابع معتبر، محدود و رسمی اطلاعات را نمیگیرند تا به مخاطبان برسانند بلکه از مسیرهای متفاوتی اطلاعات خام و فراوریشده را به خروجیهای روزنامهنگارانه منتقل میکنند و کاربران فعال بر این خروجیها تأثیرگذارند. از سوی دیگر، جریان غیرخطی انتشار اخبار باعث میشود که فضا و گستره خبری در روزنامهنگاری شبکهای نفوذپذیر و دارای خاصیت تراوایی باشد؛ به این معنی که اخبار در جهتهای مختلفی منتشر میشوند و بازخوردها و اخبار مرتبط با آن میتواند دوباره به فضای خبری بازگردد. بنابراین در روزنامهنگاری شبکهای امروزی، اطلاعات به صورت مرکززداییشده دریافت و به صورت غیرخطی توزیع میشود و انواع بازخوردها نیز بر آن تأثیر میگذارد. حال این سؤال پیش میآید که آیا روزنامهنگاری جریان اصلی در روزنامهنگاری شبکهای تضعیف خواهد شد و جای خود را به روزنامهنگاری جایگزین خواهد داد؟ در جامعهای که نظام رسانهایاش درگیر روزنامهنگاری شبکهای شده، وقتی که دولتها نمیخواهند یک خبر منتشر شود، مثل دوران گذشته، رسانههای حرفهای را از انتشار خبر باز میدارند. در این مواقع یک شکاف اطلاعاتی به وجود میآید که رسانههای جایگزین بهجای رسانههای جریان اصلی آن را پر میکنند. در عمل، هرچه دولتها دروازههای خبری را محکم بگیرند باز هم اخبار به بیرون درز میکنند. اما مسئلهای که باقی میماند اعتبار اخباری است که رسانههای جایگزین منتشر میکنند. در عصر اطلاعات و روزنامهنگاری شبکهای، رسانههای جریان اصلی و جایگزین در قالب گرههای مختلف یک شبکه بههم متصل هستند و هر اتفاقی که در یک گره رخ دهد، بر گرههای دیگر نیز تأثیر میگذارد. اما درعینحال، در جریان غیرخطی و تمرکززداییشده روزنامهنگاری شبکهای، کار گرههایی که در قالب رسانههای حرفهای عمل میکنند این است که منابع معتبر را شناسایی کنند و محتوای باارزش از غیرمفید را تشخیص دهند. دراینمیان، اگر یک گره که یک رسانه جایگزین است اطلاعاتی را منتشر کند، میتواند بر محتوای گرههای دیگر که رسانههای جریان اصلی میتوانند باشند تأثیر بگذارد اما گرههای دیگر نیز باید خود به راستیآزمایی و دروازهبانی اطلاعات دیگر گرهها دست بزنند. بنابراین رسانههای جایگزین انواع اطلاعات را منتشر میکنند اما رسانههای جریان اصلی برخی از این اطلاعات را که به صحتش اعتماد دارند تقویت میکنند و دوباره نشر میدهند؛ نه همه آن اطلاعات را.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.