نقش سرمایه اجتماعی در پساتحریم
پروانه مافی- مدرس دانشگاه
اصطلاح سرمایه اجتماعی نخستینبار در اثر کلاسیک جین جاکوب به کار رفت و در سالهای متمادی بسط و گسترش بیشتری یافت. در سال 1985 نظریهپرداز فرانسوی پیر بوردیو، نظریه بسطیافتهای از سرمایه اجتماعی مطرح میکند که در آن سرمایه اجتماعی هم مربوط به علم اقتصاد است و هم مجموعهای از روابط مبتنی بر قدرت که قلمروها و تعاملات اجتماعی مختلفی را بهوجود میآورد و معمولا نامرتبط با علم اقتصاد تصور میشود. اکثر نویسندگان و نظریهپردازان از سرمایه اجتماعی به عنوان شبکهها، هنجارها، روشهای اعتماد و راهی یاد میکنند که جوامع میتوانند از طریق آن اهداف جمعی را به صورت کاراکتر، انجام دهند. نقش سرمایههای اجتماعی و مشارکتهای اجتماعی در دنیای کنونی، به اندازهای بااهمیت جلوه داده میشود که در بسیاری از موارد به دلیل القای مفیدبودن به افراد، از آن به عنوان شاخصه و عنصر سلامت روحی، اجتماعی و اقتصادی نیز یاد میشود. امروزه به طور کلی سرمایه اجتماعی و جلب اعتماد عمومی، یکی از سرمایههای معنوی هر دولتی به شمار میرود که گردانندگان سازمانها و نهادها برای جلب این سرمایهدرگردش، سالانه هزینههای هنگفتی را صرف میکنند تا بتوانند در کوتاهترین زمان ممکن، بهترین نتیجه را برای رسیدن به اهداف بلندمدت بگيرند. سرمایههای اجتماعی مانند جوامع مدنی، دانشگاهی، دانشجویی و سازمانهای مردمنهاد شاخصههایی هستند که هر کدام بهتنهایی میتوانند با هدایت و بهرهگیری به عنوان مؤلفههای فعال، زیربنای یک جامعه موفق را تضمین کنند یا برعکس با مشارکتنکردن
در تصميمگيري و پیشبرد تصمیمات ناسازگار با نیاز جوامع و سازمانها، نتایج ناخوشایندی را ضمن تحمیل هزینههای بالا، به جای بگذارند.
یا برعکس با مشارکتنکردن در اتخاذ و پیشبرد تصمیمات ناسازگار با نیاز جوامع و سازمانها، نتایج ناخوشایندی را ضمن تحمیل هزینههای بالا، به جای بگذارند. مشارکت مدنی و فعالیت سرمایههای اجتماعی هر دو کفه ترازو هستند که نمیتوان به یکی از آنها توجه و دیگری را نیمهکاره رها کرد. تاریخ فعالیتهای دانشجویی سالهای منتهی به انقلاب شکوهمند اسلامی، بهخوبی شاهد این گواه است كه دانشجویان و سرمایههای اجتماعی همواره نقش پررنگی در مناسبات اجتماعی از خود نشان دادهاند و در همه شرایط، همواره با حفظ هوشیاری، در عرصههای مختلف، حضور و نقش مؤثری در صحنههای سیاسی و اجتماعی ایفا کردهاند. جامعه دانشجویی، جامعهای جوان، بیریا و مشتاق است که بدون هیچ کموکاست و حتی سهمخواهی، در همه سالهای حضور خود با همه مسائل، خود را سرپا نگه داشته و همواره جلودار تفکرات نوپا و حرکت روبهجلو با هدف استیلای ایران اسلامی بوده است، اما مسئله مورد توجه، شاید حضورنداشتن مستدام نیروی جوان خارج از محیط آکادمیک باشد. همانطور که پیش از این نیز اشاره شد، حفظ مشارکت عمومی سرمایههای اجتماعی از مؤلفههای شاخص توسعه پایدار جوامع در حال پیشرفت محسوب میشود. درحالیکه تاکنون باوجود تلاشهای صورتگرفته از سوی مسئولان امر برای محققشدن اهداف تعیینشده سند چشمانداز 20ساله، راه بسیاری را باید پیمود. به نظر میرسد زمانیکه صحبت از سرمایه اجتماعی به میان میآید، نگاهها فقط به سمت دانشجویان معطوف میشود درحالیکه آغاز فعالیتهای اجتماعی را باید از دانشگاهها و دوران دانشجویی دانست. جوانان ما با بهرهگیری از خلوص نیت ذاتی، با تمام ظرفیت جوانی به فعالیتهای عامالمنفعه وارد میشوند. بسیاری از خیریهها و فعالیتهای کمکرسانی به نقاط دوردست درحالحاضر به دست دانشجویان انجام میپذیرد. سؤال اینجاست چرا از سرمایههایی که در طول دوران تحصیل دانشگاهی با صرف هزینه در مسیر پیشرفت و تعالی کشور صرف میشود، برای ادامه این روند کمتر استفاده میشود. به نظر میرسد توجه صرف به ابعاد سرمایههای دانشجویی، به اتلاف بزرگترین و مهمترین نیرو و سرمایه اجتماعی در بلندمدت منجر شده است، (زیرا دانشجویان بخشی از سرمایه انسانی بیبدیل ایران اسلامی یعنی جوانان هستند و درحالیکه این سرمایه مهم در دوران دانشجویی به فراخور فعالیتهای دانشجو، رشد و پرورش یافته است، پس از فارغالتحصیلی بدون توجه به آنچه در مدت چهار الی ششساله فعالیت خود به عنوان تجربه، اعم از تجربههای خرد مدیریتی و عملی به دست آوردهاند، به ورطه فراموشی سپرده میشود، درحالیکه با برنامهریزی دقیق میتوان ایشان را به سوی فضاهای تازهای برای یادگیری و عمل سوق داد تا آنکه برای آینده انقلاب، مدیران و مجریان مناسبی را پرورش دهیم). اکنون که در دوران پساتحریم بهسر میبریم، شاید توجه بیشازپیش به نقش و پتانسیل بالقوه عناصر ساختاری سرمایههای اجتماعی بیراه نباشد. به همت و درایت دولت تدبیر و امید و حمایتها و رهنمودهای بیدریغ و شایان مقام معظم رهبری، امروز ایران اسلامی با کمترین هزینه توانسته است بهترین نتایج را دریافت کند. درحالحاضر که ایران اسلامی به عنوان یکی از کشورهای تأثیرگذار منطقه تثبیت و اخبار روزانه حکایت از پیشبرد مذاکرات مبتنی بر خواست تیم مذاکرهکننده دارد، بهرهگیری از سرمایهها و پتانسیلهای بالقوه برای نیل به اهداف سند چشمانداز 20ساله، گام بعدی است که نیاز به برنامهریزی و توجه بیشتری دارد. همچنین شایان ذکر است حال آنکه دولت یازدهم ماراتن مذاکرات را بهخوبی پشتسر گذارده و به احتمال قریببهیقین با ادامه روند همدلی و همافزایی، شاهد رشد و توسعه همهجانبه میهن عزیز اسلامیمان خواهیم بود، نیاز سرمایههای اجتماعی بیشازپیش احساس میشود. فراموش نکنیم سرمایههای اجتماعی و ذهنهای خلاق در محیط عقلایی است که میتوانند ظرفیتهای خود را شکوفا کنند. ازاینرو باید در راستای دستیابی به مشارکت حداکثری، عناصر سرمایههای اجتماعی بهمثابه سرمایههای اقتصادی بالقوه اجتماع در نظر گرفته شود و بهدنبال هموارکردن مسیر، در حفظ و اشاعه فضای عقلایی تأکید شود. هر روز اخبار خوشایندی از پیروزیهای بینالمللی ایران اسلامی بیشازبیش منتشر میشود و از لحاظ استراتژیک، میتوان گفت با درایت و مدیریتهای صورتگرفته تا این لحظه، میهن عزیز اسلامیمان در دوران طلایی شکوفایی بهسر میبرد. علاقه نخبگان به بازگشت به کشور، کمترشدن میزان مهاجرتها، حکایت از این موضوع میکند. البته برخی از تحلیلگران ادعا میکنند بازخوردهای مردمی به موضوع مذاکرات، با نتایج و دستاوردهایهای آن کمی فاصله دارد. دراینباره باید گفت امید به آینده سرمایههای اجتماعی و ملتها، بسیاری از مناسبات تاریخی و بینالمللی را که سیاستمداران و طراحان میدانهای کارزار سالها برای دستیافتن به نتیجه دلخواه تلاش میکردند یکباره به نفع منافع یک ملت دگرگون کرده است. از این موارد در طول تاریخ بهوفور دیده میشود، پس حتی اگر امیدواری در بین جوانان، تحصیلکردگان و سایر قشرهای اجتماعی توانسته است به واسطه درایتهای دولت یازدهم، تیم مذاکرهکننده و... جوانه بزند، بهیقین میتوان گفت با ادامه روند عقلایی در کشور و ادامه حمایت از سرمایههای اجتماعی بالقوه، در راستای سند چشمانداز و تحقق حاکمیت و دولت شایسته در ایران 1404، تمرکز و توجه بر ایجاد زمینههای تقویت سرمایههای اجتماعی، امری لازم و ضروری خواهد بود تا در کوتاهترین زمان ممکن با بهرهگیری از سرمایههای موجود، شاهد پیشرفت حداکثری در زمان تعیینشده باشیم. اما برای نیل به اهداف تعیینشده نیاز است تمام توان خود را بیش از گذشته معطوف به امور داخلی کنیم، یعنی آنکه بیشتر تلاشهای تحقیقاتی، مقننه و مجریه خود را معطوف به آن کنیم که چگونه ارتباطات و امکاناتی را فراهم آوریم تا حس همکاری و اطمینان را میان اعضای جامعه تقویت کنیم یا به عبارت دیگر، چگونه سرمایه اجتماعی را افزایش دهيم و تقویت کنیم. البته آشکار است یکی از مهمترین عناصر برای دستیافتن به این مهم، تقویت نهادهای مدنی و مردمنهاد است، زیرا این نهادها با تکیه بر خصوصیات فردی و ارتباطات درونخانوادگی، جامعهپذیری را تسهیل میبخشند بنابراین نیاز است دولت به معنای اعم آن یعنی؛ قوای سهگانه، برای تقویت و ایجاد فضای باز برای فعالیت و تقویت ماهیت و استقلال این نهادها، به افزایش روزافزون آنها کمک کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.