«اسماعیل اسکندری» برنده جایزه «فیزیک بنیادی سرن» در گفتوگو با «شرق»
تحکیم جایگاه علمی کشور با دریافت جوایز بینالمللی
گروه علم: «اسماعیل اسکندری»، دانشجوی دکترای پژوهشگاه دانشهای بنیادی ایران که هماکنون در مرکز تحقیقات هستهای اروپا (سرن-CERN) مشغول کار است، جایزهای را از این مرکز تحقیقاتی دریافت کرد. «اسکندری» که متولد شیراز است، تحصیلات ابتدایی و راهنمایی و متوسطه خود را در مدارس نمونه دولتی رازی شیراز گذراند. مدرک کارشناسی را از دانشگاه تهران در رشته فیزیک-گرایش حالت جامد و کارشناسیارشد را از دانشگاه صنعتی شریف در رشته فیزیک (گرایش کیهانشناسی) گرفت و هماکنون هم در مقطع دکترای پژوهشکده ذرات و شتابگرهای پژوهشگاه دانشهای بنیادی در رشته فیزیک ذرات تجربی مشغول به تحصیل است. او درباره اهمیت جایزهای که گرفته است، میگوید: «ایران درحالحاضر عضو وابسته این مرکز نیست، ولی دریافت اینگونه جوایز میتواند جایگاه علمی کشورمان را در سرن مستحکمتر و شرایط عضویت ایران را تسهیل کند». درباره این جایزه و فعالیتهای «اسکندری» در سرن با او گفتوگو کردیم که در ادامه میآید.
چطور شد کارشناسیارشد را کیهانشناسی خواندید و دکترا را ذرات بنیادی؟ چون این دو رشته تا حدودی با هم فرق دارند. راستش من علاقه زیادی به همه قسمتهای فیزیک دارم و همیشه دوست داشتم که از طعم هر میوه این باغ بچشم. آسمان و کیهانشناسی که شکوه و زیباییاش دل هرکسی را میرباید و از مدتها پیش دل مرا نیز ربوده بود. در مقطع کارشناسیارشد فرصتی فراهم شد تا بهطور دقیقتر و تخصصیتر به این علاقه خود بپردازم. پس از کارشناسیارشد، همان شور یادگیری چیزی از جنسی دیگر در فیزیک، من را به سمت فیزیک ذرات تجربی کشاند که بستر دنیای زیبایی است. خصوصیت عجیبی در من هست که همه شاخههای فیزیک و علم را دوست دارم. هرچند بهشدت عاشق فیزیک و ریاضی هستم، ولی از دیگر رشتهها مانند رشتههای فنی هم خوشم میآید؛ حتی به رشتههای تجربی و انسانی هم علاقههایی دارم. چطور شد به فیزیک علاقهمند شدید؟ جذابیت فیزیک برای شما در چیست؟ من در سال دوم دبیرستان با چند کتاب عامهفهمتر فیزیک نظیر «تاریخچه زمان» استیون هاوکینگ، «جزء و کل» ورنر هایزنبرگ و «سخنرانیهای فاینمن» از خود ریچارد فاینمن آشنا شدم و همین کتابها پای من را به دنیای فیزیک کشاند. یادم هست که در همان سال برای مسابقات فراخوان علمی دانشآموزی یک تحقیق دانش آموزی انجام دادم با عنوان «تحول فیزیک کلاسیک به فیزیک مدرن» که در سطح استان فارس و کشور اول شد و همین نقطه شروعی بود برای من تا بهطورکامل فیزیک را دنبال کنم. مطالعه طبیعت و فهمیدن اسرار آن و قوانینش که تعریف علم فیزیک است، همیشه برای من جذاب و جالب بود و دوست داشتم که از آن سر دربیاورم. چرا فیزیک اینقدر سخت است؟ چرا فیزیک را نمیتوان بهسادگی درک کرد؟ فیزیک سخت نیست، به شرطی که درست و با لذت تدریس و خوانده شود. هرکسی در این عالم برای کاری آفریده شده است و به نظر من کسانی که بهطور درونی به سمت فیزیک گرایش دارند، آن را سخت نمییابند. اگر هرکسی استعداد ذاتی و علاقه واقعیاش را (که میتواند در هر زمینهای باشد) پیدا کند، خواهد دید یک نابغه تمامعیار و بیبدیل در آن زمینه خواهد بود. بسیاری از پدیدههای فیزیکی مانند همین موضوعی که شما درباره آن تحقیق میکنید، با تجربههای ما از زندگی روزمره در تضاد است و طبعا نمیتوان با استفاده از عقل سلیم، درستی و نادرستی آن را ارزیابی کرد. شما چگونه به درستی نتایج خود اطمینان پیدا میکنید؟ (یکبار نتیجه یکی از آزمایشها نشان داد که سرعت برخی از ذرات، از سرعت نور هم بیشتر است و در نتیجه نسبیت نقض شده است. در رسانهها جنجال کردند، ولی بعد مشخص شد آزمایش نادرست بود.) ساده بگویم، مدتها از آخرین پدیدههایی که مورد نظر شماست، میگذرد. در گذشته، این امکان وجود داشت که بهطور مستقیم و با استفاده از حواس پنجگانه، برخی پدیدههای ساده را مشاهده و درک کرد و بعد با همان فهم شهودی و ادراکات حسی، آن را توضیح داد. اما پدیدههای رمزآلود طبیعت که پس از آن باقی ماندند، دیگر چنین نیستند. برای مطالعه و درک این پدیدهها ناگزیر باید به مطالعه غیرمستقیم و بررسی آثار ناشی از آنها پرداخت. در این مسیر، روشها و ابزارهای غیربدیهی و پیشرفته بسیاری گسترش یافت که بهطور شهودی و حسی نمیتوان بسیاری از آنها را درک کرد. روشها و ابزارهای موجود با سالها تلاش و زحمت تعداد بیشماری از فیزیکدانان و ریاضیدانان ایجاد شده و گسترش یافته است و در زمینه مطمئنبودن خود روشها و نتایج، سالهاست همه ابهامات و ایرادات واردشده به آنها رفع شده است و چیزی که الان در دست ماست، علمی است که با احتمال بسیار بالایی درست کار میکند. درست کارکردن علم فیزیک و اعتماد به نتایج آن را میتوان از همین ابزارهای تکنولوژی که به زندگی بشر ارائه کرده نیز درک کرد، نظیر همین موبایلها و لپتاپها و جیپیاسها و... که از فیزیک شروع شدهاند، ولی با وجود همه این حرفها، در علم و در نتیجه در فیزیک ذرات تجربی، همه نتایج همیشه درصدی از قطعیتنداشتن را با خود حمل میکند. درباره نتایجی که گاهی به طور اشتباه منتشر میشود، متأسفانه هیجانات ناشی از احساس دستیافتن به کشفی بزرگ و گاهی هم مانند مثالی که زدید، طمعداشتن به بردن جایزهای در فیزیک، باعث میشود قضاوتهای عجولانه و غلطی انجام پذیرد و منتشر شود که در جامعه علم فیزیک بسیار مذموم است. شما در سرن فعالیت میکنید. اگر امکان دارد کمی درباره سرن، ساختار، تشکیلات و اهداف آن توضیح دهید. سرن یا همان شورای اروپایی تحقیقات هستهای، بزرگترین آزمایشگاه فیزیک ذره دنیاست که بیش از هشتهزار فیزیکدان و محقق 60 کشور دنیا در قالب بیش از 600 دانشگاه و مؤسسه علمی سراسر دنیا در آن یا در ارتباط با آن مشغول تحقیقات علمی در زمینه فیزیک ذرات هستند. این مرکز در سال1954 توسط تعدادی کشور اروپایی برای ایجاد و توسعه آزمایشگاهی برای تحقیقات و پژوهش در زمینه فیزیک ذرات بنیادی و کشف بنیادیترین اجزای تشکیلدهنده جهان، بنیان نهاده شد. هماکنون 21 کشور اروپایی اعضای اصلی آن هستند و تعدادی هم عضو وابسته دارد که غیراروپایی هستند نظیر آمریکا، ترکیه و پاکستان که کشورهای ترکیه و پاکستان همین امسال به عنوان عضو وابسته آن پذیرفته شدند. کشورهای عضو اصلی به عنوان سازندگان و حامیان مالی اصلی مرکز، درباره همه اهداف و پروژههای حال و آینده آن تصمیم میگیرند و هر چند سال یکبار، فردی از یکی از همین کشورها، برای مدت پنجسال به ریاست مرکز سرن انتخاب میشود که از ابتدای همین سال میلادی خانم فابیولا جانوتی به عنوان اولین رئیس زن مرکز سرن شروع به فعالیت خواهد کرد. شما از طریق چه نهادی به سرن رفتید؟ افراد را برای رفتن به سرن چگونه گزینش میکنند؟ تنها نهاد علمی- تحقیقاتی ایران که با مرکز سرن در ارتباط است، پژوهشگاه دانشهای بنیادی و بهطور خاص پژوهشکده ذرات و شتابگرهاست. اگر دانشجویی موفق شود وارد مقطع دکترای این پژوهشکده شود، زمینه پژوهشی وی مسلما در ارتباط با فعالیتهای سرن تعریف میشود و حضور در سرن و استفاده از دادههایی که برخورددهنده بزرگ هادرونی سرن تولید میکند، از ملزومات کار پژوهشی او خواهد بود، چراکه فعالیت در زمینه فیزیک ذرات تجربی، بدون این تسهیلات غیرممکن است. موضوع کلی پژوهش شما در سرن چه بود و این جایزه به چه دلیل به شما اهدا شد؟ موضوع پژوهش من در سرن یا همان پروژه دکترای من، جستوجو برای کشف ذرهای از نظریهای است به نام نظریه «ابرتقارن». نظریهای که درحالحاضر در فیزیک ذرات بنیادی تثبیت شده و با دقت بسیار خوبی کار میکند، «مدل استاندارد» نامیده میشود. البته این مدل مشکلاتی هم دارد که فیزیکدانان بسیاری در طول سالها با تلاش بسیار این نظریه را بسط و توسعه دادند تا مشکلات آن را حل کنند. مدل ابرتقارن به عنوان بهترین و امیدوارکنندهترین توسعه مدل استاندارد شناخته میشود. در رابطه با جایزه باید بگویم پیشنهاد پژوهشی من که جایزه را به خود اختصاص داد، به طور کامل از پروژه دکترای من مجزاست و موضوع آن پیشنهاد جستوجو برای تولید زوج ذره هیگز است که این جستوجو هم به طریقی میتواند مدلهای ماورای مدل استاندارد نظیر همین ابرتقارن را بکاود. گفتید مدل شما ورای مدل استاندارد است. مدل استاندارد یعنی چه؟ در فیزیک ذرات بنیادی ما به دنبال پاسخدادن به این پرسش هستیم که بنیادیترین و کوچکترین اجزای سازنده این عالم (که به چیز کوچکتری قابل تجزیه نباشند)، چه هستند و چگونه با یکدیگر رابطه دارند. مدل استاندارد نظریهای است که همه اجزای تجزیهناپذیر این عالم و چگونگی ارتباطشان با یکدیگر در آن گنجانده شده است. برایتان یک مثال میزنم: یک ساختمان از چه ساخته شده از آجر، حال شما از خودتان میپرسید آجر از چه ساخته شده است؟ آجر را زیر میکروسکوپ میگذارید. درنهایت شما میتوانید با چشمتان بهطور مستقیم اجزای درشت مقیاس درون آجر را ببینید. باز همان سؤال را میتوانید بپرسید که اینها از چه ساخته شدهاند. اگر به همین صورت مدام میکروسکوپ خود را قوی کنید درنهایت هم بهطور غیرمستقیم پی میبرید که آجر از اجزایی به ترتیب اندازه، از مولکولهای درشت، مولکولهای کوچک، اتمها و درنهایت الکترون و هستهها تشکیل شده که خود هستهها از اجزایی به نام کوارک ساخته شدهاند. مدل استاندارد به دنبال یافتن همه این ذرههای مثل الکترون و کوارکهای بنیادی و فهم زبان صحبتکردنشان با یکدیگر است. مدل استاندارد چه مشکلی دارد که مدل شما میخواهد آن را حل کند؟ هیچ نظریهای صددرصد کامل و درست نیست. یکی از مشکلات مدل استاندارد این است که نمیتواند توضیحی برای اینکه مادهای به نام «ماده تاریک» از چه ساخته شده، ارائه کند. در عالم چیزی وجود دارد که مثل کره زمین خودمان خاصیت جاذبه و گرانش دارد، ولی به طور بصری دیده نمیشود و تاریک تاریک است و به همین دلیل به آن ماده تاریک گفتهاند. مدل ابرتقارن قادر به توصیف اجزای تشکیلدهنده این ماده تاریک است. مشکلات دیگری هم مدل استاندارد دارد که من به لحاظ تخصصیبودنشان از آنها میگذرم. محتوای جایزه چیست؟ چه قسمتهایی دارد؟ جایزه فیزیک بنیادی سیاماس در سال2013 توسط پروفسور جوزف اینکاندلا از استادان دانشگاه سانتا باربارای کالیفرنیا تأسیس شد که شامل دو جایزه است: یک جایزه، بورس تحقیقاتی و جایزه دیگر شناسایی استعدادهای خاص سیاماس که به لطف و عنایت الهی موفق شدم تا جایزه شناسایی استعدادهای خاص سیاماس را کسب کنم. گفته میشود حدود هشتهزار دانشمند در سرن کار میکنند، ولی گویا دانشی که تولید کرده چندان چشمگیر نبوده است (حتی با درنظرداشتن یکی، دو جایزه نوبل که برده). آیا چنین سیستمی بازدهی و کارایی دارد؟ به محققان مرکز سرن از سال تأسیس آن (1954) تاکنون به دلیل کشف ذرات بوزون دبلیو، زد و هیگز پنجبار جایزه نوبل فیزیک تعلق گرفته است. کلا هدف از ساخت آزمایشگاههای بزرگ یا ابزارهای نجومی و ایستگاههای فضایی و ...، یافتن پاسخ پرسشهایی است که ذهن جستوجوگر آدمی را درگیر خود کرده است. گاه ممکن است یافتن پاسخ سالها طول بکشد و تعداد بیشماری انسان زندگی خودشان را در راه یافتن آن صرف کنند ولی آنها هرگز از پرسیدن و جستوجوی جواب، دست نمیکشند. اینکه بگوییم در مرکز سرن دانش زیادی تولید نشده، تا حدود زیادی بیانصافی و نادیدهانگاشتن همه آن ذرهذره رشد و پیشرفت دانش و تکنولوژی بشر است. در زمینه فیزیک ذرات بنیادی، هنوز سؤالات مهمی بیجواب هستند و برخورددهنده بزرگ هادرونی و همینطور نسلهای بعدتر آن به ما مسلما کمک خواهند کرد که عطش علمی خود را فرو بنشانیم. اگر امکان دارد، بخشهای مختلف سرن را به شکل کوتاه معرفی کنید. برخورددهنده بزرگ هادرونی در مرکز سرن واقع شده است که چهار آزمایش یا آشکارساز به نامهای سیاماس، اتلس، الاچسیبی و آلیس دارد. دو آشکارساز سیاماس و اتلس چندمنظوره هستند و میتوانند تمام حالتهای نهایی فیزیکی تولیدشده در برخوردهای پروتون-پروتون را به منظور جستوجو و بررسی انواع و اقسام مدلها و حالتهای فیزیکی ثبت و بررسی کنند. آزمایش الاچسیبی به منظور مطالعه حالتهای مقید ساختهشده از کوارک بی یا تَه که بیمزون گفته میشوند، طراحی و ساخته شده و آزمایش آلیس برای بررسی و مطالعه برخوردهای یونهای سرب به وجود آمده است. همچنین سرن قسمتهایی هم دارد که دانشمندان نظریهپرداز و پدیدهشناس در آنجا مشغول به تحقیق و مطالعه هستند که عموما زمینه تحقیقاتیشان به فعالیتهای تجربی و نتایج برخورددهنده بزرگ هادرونی مرتبط است. گفته میشود چینیها میخواهند شتابدهندهای مشابه و البته بزرگتر بسازند که یک دانشمند ایرانیالاصل هم در آن فعالیت خواهد کرد. نظرتان درباره این پروژه چیست؟ پروژه برخورددهنده حلقوی الکترون- پروتون/ابر برخورددهنده پروتون-پروتون چین، پروژه بسیار بلندپروازانهای است برای جستوجوی فیزیکهای جدیدی که در دسترس برخورددهنده بزرگ هادرونی سرن نیستند و پروفسور نیما ارکانی حامد در سال2013 قبول کردند به عنوان رئیس این پروژه فعالیت کنند. بنا بر اعتقاد بسیاری از متخصصان، برخورددهندهها و آشکارسازهای در حیطه فیزیک ذرات بنیادی، این حرکت تقریبا انفرادی چین ممکن است به سرانجام نرسد، چراکه میگویند جامعه علمی-صنعتی چین حتی تا 30 سال آینده که برای ساخت این پروژه تخمین زده شده، دانش و توانایی و بلوغ لازم برای ساخت و اجرای چنین پروژهای را نخواهد داشت. هر چند با تلاش پروفسور ارکانی حامد، این پروژه کمیته مشورت بینالمللی متشکل از بهترین فیزیکدانان دنیا را در پشتسر خود دارد، ولی علل فنی و مهندسی زیادی بر موفقنشدن این پروژه دلالت دارد که یکی از آنها حضورنداشتن کشور صاحبنظر در صنعت ساخت شتابدهندهها و برخورددهندهها به عنوان شریک سازنده این پروژه است. یکی از پروژههای علمی ایران، ساخت شتابدهنده ذرات است که کارهای اولیه مربوط به آن آغاز شده است. به نظر شما این پروژه چه تأثیری در پیشرفت علم ایران دارد؟ پروژه شتابگر ملی ایران طرح چشمه نور پروژهای است که اگر به لطف و عنایت خداوند محقق شود، مسلما تأثیرات شگرفی بر علم و صنعت داخل کشور خواهد داشت، چراکه ساخت شتابدهنده از هر نوعی که باشد منوط به داشتن یک دانش مدرن و اصطلاحا های-تک (HiTech) است و تلاش برای دستیافتن به چنین دانشی، در همه زمینههای علمی-مهندسی ما را رشد خواهد داد. شما باید پلهپله همهچیز را رشد دهید تا بتوانید چنین پروژهای را به سرانجام برسانید و تقریبا 10سالی که از این پروژه میگذرد، پیشرفتهای خیلی خوبی حاصل شده است. برخی میگویند علم راه خود را گم کرده است. علم امروز نیازمند ایدهها و نظریههای بزرگ است، اما دانشمندان به دنبال پروژههای بزرگ مثل LHC و تلسکوپهای بزرگ فضایی هستند. چقدر با این نظر موافقید؟ اگر شما ریاضیدان باشید، هیچکس بر شما خردهای نمیگیرد که با طبیعت کاری ندارید، چراکه ریاضیات یک علم ذهنی و مجرد است و نیازی به تأییدشدن از طریق آزمایش ندارد. ولی در فیزیک چنین نیست. هم LHC و هم ایستگاههای فضایی مثل هابل و دیگر ابزارآلات گرانقیمت نجومی و علمی برای انجام آزمایش و بهدستآوردن نتایج تجربی طراحی شدهاند تا مشخص شود کدام نظریه درست است و کدامیک غلط. دلیلی هم که بسیاری از فیزیکدانان تئوری اکنون دارند به فیزیکدانان تجربی در تحقیقات فیزیک ذرات تجربی یا نجومی کمک میکنند، این است که مشخص شود کدام نظریهها تأیید میشود. ما هیچ ایدهای نداریم که در علم فیزیک باید به کدامینسو حرکت کنیم. مسئلههایی که در دنیای فعلی علم فیزیک بیپاسخ ماندهاند، بسیار سخت و غامض هستند. مثلا 350 سال پیش گالیله ابتدا آزمایشی انجام میداد و بعد خود او برای آن آزمایش و مشاهده خود نظریهای مطرح میکرد و با چند بار تکرار آن آزمایش و تصحیح فرضیات خود درنهایت به نظریه علمی سازگاری دست مییافت که پدیده مورد آزمایش را از نظر علمی توجیه میکرد. کمکم علم فیزیک رشد کرد و دنیای نظری و تجربی به دلیل رشد روزافزون این علم از هم جدا شد بدین مفهوم که شما یا باید فیزیکدان نظریشدن را انتخاب کنید یا فیزیکدان تجربیشدن را. باید بگویم تعداد فیزیکدانان نظری همیشه بسیار بیشتر از فیزیکدانان تجربی بوده و همین امر باعث شد تعداد زیادی نظریههای فیزیکی اثباتنشده در زمینههای مختلف فیزیک تولید شود که هنوز هیچ شاهدی بر رد یا قبولشدن هیچکدام نیست. بههمیندلیل، رویآوردند به تأیید تجربی نظریهای از بین این همه نظریه، مثلا در فیزیک ذرات بنیادی، امری طبیعی است. و سخن پایانی؟ در پایان جا دارد از همسرم خانم «لیدا خندان» به خاطر همه حمایتها، فداکاریها و دلگرمیهایش بینهایت تشکر کنم و بگویم بدون حضور ایشان، من هرگز به این جایگاه و این جایزه نمیرسیدم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.