|

توضیح رضا شاهبداغی درباره «کُنِشِ نادری»

نقد کجاست؟

شرق: «رضا شاهبداغی»، نمایش‌نامه‌نویس و کارگردان جوان تئاتر، پنجم دی‌ برای دریافت جایزه ویژه «علیرضا نادری» از بنیاد «محمود استاد‌محمد» و به نمایندگی از این هنرمند در سالن اصلی مجموعه تئاتر شهر روی صحنه رفت. شاهبداغی در این مراسم متن پیام نادری را برای حاضران خواند، اما نمی‌دانست هنرمند پیش‌کسوت برای او خواب‌هایی دیده‌ است. درست در آخرین جمله‌ متنِ نادری چنین آمده بود: «و با سپاس از مانای استاد‌محمد و بنیاد محمود، جایزه خودم را با افتخار از بنیاد دریافت کرده و با رضا شاهبداغی به نمایندگی از نسلی که با شور، انگار از آینده‌ می‌آید و از گذشته، خوب خبر دارد؛ اما دریغ که تنها ورق می‌خورد و کمتر خوانده و شنیده می‌شود، تقسیم می‌کنم...». حال این نمایش‌نامه‌نویس جوان متن یادداشتی را با عنوان «توضیحاتی در بابِ کُنشِ نادری» برای انتشار در اختیار «شرق» قرار داده که خلاصه آن را در ادامه می‌خوانید.

«کُنشِ نادری»، انگار یک‌جور سُنت بوده برای ذهن‌های حساس و پویا، که توی «حال» نیستند صرفا و چیزی به نامِ تئاتر ایران را در گستره‌ هزاره‌ها و نسل‌ها می‌بینند و قطعا اشاره‌شان به مثلا «نسل جوان» بهانه‌ای برای بهره‌برداری سیاسی/تجاری و انتفاع از کالای «تئاتر برای همه» نیست؛ هر چند نگاهی به قد و بالاشان -نادری امروز و رادی دیروز- واضح بود و هست که نه جیب‌های اضافه و پنهان دارند و نه کیسه‌ای برای «وضعِ موجودِ» امروز و دیروز. نادری پیش‌تر، به کسانِ دیگری هم اشاره کرده بود، به نویسندگانی دیگر؛ برخی نمایش‌نامه‌هاشان [و درست‌تر، سیرِ نمایش‌نامه‌نویسی‌شان] از موعدِ اشاره تا الان، زنده و پویا، حی و حاضر است و برخی دیگر البته دیگر رمق ندارند و چند وقتی هست که در آرشیوِ تاریخ تئاتر معاصر ایران خاک می‌خورند. لاجرم اشاره به «نام»ها همیشه عرصه سوءتفاهم بوده؛ آدم‌ها به‌واسطه «نام»شان خطرناک هستند؛ چون «نام»، ظرفیتِ بالایی برای «شیء‌شدن» دارد و همچون «Brand»، قابلیت خرید و فروش. این نام‌ها... . پس برای دوری از هر سوءفهمی باید نمایش‌نامه‌ها را خواند و سنجید و باید به نمایش‌نامه‌ها اشاره کرد؛ مثلا پلکان یا آهسته با گل سرخ، یا سعادت لرزان مردمان تیره‌روز و کوکوی کبوتران حرم... . و لابد نه با دورِ تُند، مثلا ۴۰۰ نمایش‌نامه را در عرضِ ۶۰ روز! در این وضعیتِ «دورِ تُند»، که نمایش‌نامه‌ها «ورق می‌خورند»، اشاره کسانی همچون اکبر رادی و علیرضا نادری به «نام»ها، می‌تواند سوءتفاهم ایجاد کند و به‌دلیل هوای آلوده‌ای که در آن نفس می‌کشیم، شائبه مرید و مراد بازی! همان داستان قدیمی «استاد-شاگرد»‌بازی... و اگر برخی از این نام‌ها ناآشنا یا حذف‌شده از جریانِ دورِ تُندِ داوری هم باشند، احتمالِ به‌راه‌افتادنِ اَلم‌شَنگه هم می‌رود. هرچند داوران، همین نمایش‌نامه‌نویسانِ جوان دیروز باشند، که خودشان هم «زهرِ مردودی» چشیده، «داغِ جوانی سوخته» بودند... . هر‌از‌گاهی به «بحران» اشاره می‌شود؛ بحران آب، بحران ترجمه، بحران تورم، بحران نمایش‌نامه، بحران بی‌کاری جوانان، بحران کالایی‌شدن تئاتر... جزء مهمِ هر بحران، ناپایداری «نتیجه» است؛ یعنی تقلب در نتیجه! یا اساسا در وضعیت هرج‌ومرجِ مطلق، اهمیت‌ندادن به نتیجه. نتیجه به‌عنوان «ماحصلِ کار» و «چیزی که از چیزِ دیگر حاصل شده باشد». دقیقا در این وضع است که تجارت و بازی‌کردن با «نام»ها مُدِ روز می‌شود و چه وضعیتِ آشنایی! و در این وضعیت مگر «نقد» جِگرِ سیلی‌زدن و افشا‌کردن داشته باشد، چراکه علیرضا نادری و اکبر رادی هر چند به نمایش‌نامه‌ها و نویسنده‌های آینده اشاره کنند، چون «نقد» نباشد، بحران روی نام و نمایش‌نامه سایه افکنده،‌ هزاره و نسل را سیاه کرده، ... و کفِ آرزوی ما می‌شود «امنیت» و سلیقه سیاسی ما می‌شود مُچکِر‌بودن از وضع موجود... . اکبر رادی بیش از یک دهه پیش، به نمایش‌نامه‌ها اشاره کرد و علیرضا نادری یادِ نقشِ استاد‌محمد در امکانِ اجرای «سعادتِ لرزان...» را یادآوری کرد و هیچ‌یک حتی در بازی «استاد-شاگردی» وارد هم نشدند، چون نسل‌ها را می‌دیدند و‌ هزاره‌‌ها را. اما در وضع موجود، در ورطه بحران، اوضاع طورِ دیگری است؛ نام‌ها به آسانی کالا می‌شوند و نمایش‌نامه‌ها فراموش. نام‌ها محلِ مناقشه می‌شوند و نمایش‌نامه‌ها در بهترین شرایط با تیراژ پانصد نسخه به انتشار می‌رسند. و اجرا منوط به گیشه می‌شود و چاپِ نمایش‌نامه منوط به اجرا. حال، هرچند علیرضا نادری استدلال کند که «این فلاکتِ اکنون، نتیجه قرعه‌کشی نیست و از آسمان هم فرود نیامده، ما همگی نتیجه و تیشه بر نتیجه‌های همیم» و این گزاره را متصل کند به عملِ تقسیم‌کردنِ جایزه با یک «نام» با ادعای نمایندگی «نسلی که با شور، انگار از آینده می‌آید و از گذشته، خوب خبر دارد؛ اما دریغ که تنها ورق می‌خورد و کمتر خوانده و شنیده می‌شود». اشاره علیرضا نادری به یک «نام» به میانجی یادی از گذشته است که چطور «سعادت لرزان...» به اجرا رسید و چاپ شد و در طول این یک دهه گویا هنوز زنده است. و احتمالا چطور می‌‌شود سعادت‌‌های لرزان دیگری را رستگار کرد. تنها «نقد» است که بحران را مُنقادِ منطقِ شفافِ خود می‌کند و هر ادعای «امرِ نو» را بررسی می‌کند و تقلب را افشا می‌کند و محذوفان را صدا می‌کند و آرزو و سلیقه را ارتقا می‌دهد. و تنها «نقد» است که مفاهیم «گذشته» و «آینده» و «نسل» را از‌ هزار منشورِ خود می‌گذراند و جلوه‌های متکثرش را به دید می‌آورد. تنها «نقد» است که پیام علیرضا نادری به بنیاد استادمحمد را قابل فهم می‌کند. نقد کجاست؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.