رقابت ایران با قطر در برداشت از بزرگترین مخزن گاز دنیا جدی میشود
تاخت گازی رقیب ریزنقش ایران
پویا نعمتاللهی- کارشناس انرژی
در موقعیتی که هنوز روشنفکران و متفکران ایرانی بر سر اینکه آیا نفت «نعمت» است یا «نقمت»، به مجادله مشغولند و در وضعیتی که مدل جدید قراردادهای نفتی ایران بهمثابه «وابستگی» و «بیتوجهی به توانمندیهای داخلی» و «غارت و چپاول» معرفی میشود، رقیب ریزنقش ما یعنی قطر با تکیه بر سرمایهگذاریهای خارجی و مشارکتهای خارجی، مشغول برداشت از پارسجنوبی است. طبق برخی آمارها، در شرایط کنونی کشور قطر روزانه 650 میلیون مترمکعب گاز از محل ذخایر این میدان (که در کشور قطر با عنوان «کنبد شمالی» شناخته میشود)، تولید دارد. اگر میزان تولید ایران را حدود 430 میلیون مترمکعب بدانیم، آنگاه نسبت سهم ایران به قطر معادل نسبت شش به 10 است. اما برخی از مراجع دیگر قائل به نسبت پنج به 10 هستند. اما این تمام ماجرا نیست. برنامههای توسعهای ایران با توجه ویژه دولت، در حال اجرا هستند. بهاینترتیب با بهرهبرداری از فازهای باقیمانده، ایران بهتدریج به قطر نزدیکتر میشود. در سال جاری عمده این تلاشها معطوف به فازهای 15 و 16 و همچنین فازهای 17 و 18 هستند. مقامات رسمی ایرانی گزارش دادهاند در صورت تأمین منابع مالی مورد نیاز، ایران ظرف دو سال آینده، تمامی فازهای خود را به مرحله بهرهبرداری خواهد رساند که ممکن است حجم تولید ایران به مرز بالای 770 میلیون مترمکعب برسد. از سال 1393 تا پایان سال جاری، جمعا بالغ بر 200 میلیون مترمکعب به تولید کشورمان افزوده شده است. مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران هم بیان کرده با افزایش صد میلیون مترمکعبی تولید گاز از پارسجنوبی در سال جاری، ایران آماده سبقت از قطر شده، چراکه امسال تولید گاز از هفت فاز جدید پارسجنوبی آغاز میشود. برخی برآوردها نشان داده حجم گاز قابل استحصال این میدان در سمت ایران حدود ١٠ تریلیون و در سمت قطر حدود 24.2 تریلیون مترمکعب است. این به آن معناست که حدود ثلث ذخایر گازی ایران و حدود صد درصد از ذخایر گازی قطر در این میدان واقع شده است. اما بازی در اینجا تمام نمیشود، چراکه با توجه به اشتراک میدان، سهم هرکدام از طرفین وابستگی زیادی به رفتار برداشت طرف مقابل دارد. برای مثال، زمان بهرهبرداری قطر از این میدان حدود 11 سال جلوتر از ایران بوده است. در این فاصله قطریها حدود 214 میلیارد مترمکعب از این میدان برداشت داشتهاند. بدیهی است متعاقب شروع بهرهبرداریهای ایران، کشور قطر نیز برنامههای خود را با شدت و حدت بیشتری پیگیری کرده است. طرف ایرانی در دوران برداشت خود (یعنی از سال 2002 تا انتهای سال 2014 میلادی)، موفق به استخراج حدود 710 میلیارد مترمکعب گاز شده درحالیکه طرف قطری در همین دوران حدود هزارو 242 میلیارد مترمکعب برداشت صورت داده است (یعنی حدود 70 درصد بیشتر). اگر آن بازه 11ساله پیشتازی قطر را به این رقم اضافه کنیم، آنگاه نسبت برداشت قطر به ایران، معادل دو به یک است. در یک نگاه کلان، میزان کل تولید ایران در مقایسه با قطر، حدود کمتر از پنج میلیارد مترمکعب در سال است؛ اما آنچه این تفاوت را جدیتر میکند، توجه به مسیرهای صادراتی و نوع محصولات برگرفته از گاز طبیعی است که قاعدتا تفاوتهای زیادی در میزان درآمدها، مقاصد صادراتی، مشتریان و بازارهای هدف دو کشور پدید میآورد. نکته مهم آن است که از همان سال 2002 تاکنون، شاهد نوساناتی در میزان برداشت دو کشور هستیم. برای مثال در سالهای دوم و سوم شروع برداشت ایران، روند پرشتابی ملاحظه شده و سهم ایران از کل برداشت، به رقم 47 درصد میرسد. اما دو سال بعد از روی کارآمدن دولت نهم، یکباره سرعت قطر افزایش یافته بهگونهای که در آخرین سال دولت دهم، میزان برداشت ایران فقط در حدود ثلث از حجم برداشت از این میدان بوده است. (یعنی حدود نصف برداشت قطر). بعد از استقرار دولت یازدهم، این سهم بهبود یافته و به مرز بالای 35 درصد ارتقا مییابد که درواقع نتیجه افتتاح فازهای اولویت اول (فاز 12) و پیشرفت فازهای 15 و 16 بوده است. اما باز هم با این سهم، میزان برداشت قطر هنوز دو برابر ایران است. اختصاصا در سال 2014 برداشت ایران و قطر بهترتیب 95 و 177 میلیارد مترمکعب برآورد شده است. البته با توجه به اینکه حدود 99 درصد از تولید گاز قطر از این میدان صورت میگیرد، بنابراین میتوان در محاسبات مربوطه، تمامی تولید قطر را منتسب به این میدان دانست، اما چنین نسبت دقیقی برای ایران قابل ارائه نبوده و از 45 تا 55 درصد متغیر است. خبرهای رسمی، این نسبت را معادل 55 درصد از گاز مصرفی کشور میدانند (چیزی حدود 430 میلیون مترمکعب در روز). اما حتی اگر این نسبت را هم دقیق بدانیم، باز هم به دلایل متعددی نمیتوان آن را برای تمامی یک دوره یکساله، رقم ثابتی دانست (مراجع منتقد و موافق دولت، هرکدام نرخهای غیرواقعی و دور از تصوری ارائه کردهاند). اکنون در پایان سال 2015 پیشبینیها حاکی است سهم ایران حداقل 30 میلیارد مترمکعب افزایش یافته و به سطح 125میلیارد مترمکعب برسد. اکنون با راهاندازی بقیه فازها (ازجمله فازهای اولویت دوم و تکمیل نهایی فازهای اولویت اول و همچنین آغاز بهرهبرداری بقیه فازها)، احتمالا افزایشی معادل 40میلیاردی حاصل خواهد شد که در این صورت به فرض عدم تغییر در برداشت قطر، شاهد تساوی تقریبی در آمارهای برداشت بین دو کشور خواهیم بود. مؤسسه «انی» ایتالیا هم به تازگی با انتشار گزارشی با اشاره به رشد حدود هفتدرصدی تولید گاز ایران در سال ۲۰۱۴ میلادی، اعلام کرده است: ایران با پیشیگرفتن از قطر، به سومین تولیدکننده گاز جهان پس از آمریکا و روسیه تبدیل شده است. در شرایط کنونی و با درنظرگرفتن امیدواریهای جدی در رفع تحریمها، عملا وزارت نفت نیازمند همراهی همه دستگاههای اجرائی و تقنینی برای تأمین مالی پروژههای پارسجنوبی است. برخی آمارهای این متن از مقاله «سود سرشار قطر نسبت به ایران در پارسجنوبی» نوشته صادق روزبهی، منتشره در روزنامه «شرق» مورخ سوم تیر 1394 اخذ شده است. منبع: natural gas Europe
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.