زاغهنشینی و آثار آن بر محیط شهر
زندگی در حاشیه
حمید ولیزاده: وجوه فرهنگی، اجتماعی و حتی اقتصادی زندگی مناطق حاشیهنشین نشان میدهد که این مردم راهی برای اظهار عقیده، طرح خواستهها و نیازها نمییابند و به نوعی با دنیای خارج از خود قطعرابطه کردهاند و خواسته یا ناخواسته در جامعه شهری از نظر فرهنگی و اجتماعی به حاشیه رانده شدهاند. مردم مناطق حاشیهنشین را میتوان به دو گروه عمده تقسیم کرد: گروه نخست که نسل اول حاشیهنشینان را تشکیل میدهند عمدتا افراد محافظهکار را شامل میشود. در اینجا هرچه محیط زندگی اراده کند و پیش بیاورد پذیرفته میشود اما کمترین حرکتی در راه بهترساختن محیط زندگی صورت نمیگیرد چراکه حاشیهنشینان به دلیل داشتن منبع درآمدی غیرمطمئن و نگرانی از تأمین معیشت خود همواره احساس ضعف و ناتوانی میکنند و همین امر موجب میشود که بهجای کوشش و فعالیت بیشتر بهدنبال شانس و سرنوشت بگردند. اما گروه دوم را نسل جوان و جدید حاشیهنشین تشکیل میدهد که عمدتا افراد تندرویی هستند. این مردم به دلیل نارضایتی از وضع موجود همواره به حالت آتش زیر خاکستر بوده و پیرو حرکتهای اعتراضی و انقلابی هستند و ازاینروست که به اعتقاد حسین شکوئی برای تثبیت سیاسی و جلوگیری از ناآرامیهای داخلی در شهرهای جهان سوم تأکید بر عامل اعتیاد بیشتر مورد توجه بوده و حتی یک نوع ارتباط همیشگی میان فقر و اعتیاد وجود داشته است... مثل اینکه غرب و استعمار به یک نوع رابطه متقابل میان شهرنشینی، امنیت داخلی و اعتیاد معتقدند (حسین شکوئی 1379). در این مناطق گوشهگیری مردم از جامعه شهری، اعتقاد به جبر و سرنوشت را در نزد آنها تقویت میکند. روشن است که این طرز تفکر همراه با پایینبودن سطح معیشت سوءظن خاصی را نسبت به دنیای خارج از زاغهها سبب میشود. طبقه کمدرآمد معمولا در فکر بالابردن قدرت جسمی و نیروی بازوی خویش است تا بتواند در جامعه شهری جایی برای خود بیابد. علاقه به ورزشهای رزمی و بدنسازی و پرورش اندام در بین جوانان این مناطق نشانهای از وضع موجود است! در پارهای از موارد هم مانند مسائل مربوط به انتخابات، آرای سیاسی حاشیهنشینان اهمیت تعیینکنندهای را داراست؛ چون در این مناطق با وجود نارضایتیهای زیاد به دلیل بیکاری و عدم امنیت شغلی و ترس از مؤسسات دولتی و نظایر آن میزان چنین مشارکتهایی زیاد است. یک زن زاغهنشین برزیلی تصویر ذهنی خود را از مناطق حاشیهنشین اینگونه ارائه میدهد: «اینجا بهمثابه زبالهدانی میماند که بهجای زباله، مردم بیچاره و درمانده در آن جای گرفتهاند... که تماشای کتککاری افراد برای آنها همان لذتی را دارد که مسابقه گاوبازی برای مردم مادرید». اصولا در جهت سالمسازی محیط زاغهها و خارجکردن آنان از زیستن در حاشیه و واردشدن در متن جامعه شهری لازم است که در همه زوایای زندگی مناطق حاشیهنشین دگرگونیهایی به وجود آید و این امر تنها با رشد فکری و فرهنگی و بالارفتن آگاهیهای اجتماعی مردم منطقه عملی خواهد شد. دگرگونی در زندگی حاشیهنشینان زمانی عملی خواهد شد که بستر مناسبی برای تغییرات فرهنگی و زدودن فقر فرهنگی که بسیار مخربتر از فقر اقتصادی است فراهم آید. منابع: 1 - شکوئی، حسین، حاشیهنشینان شهری، انتشارات مؤسسه تحقیقات اجتماعی و علوم انسانی دانشگاه تبریز، 1356 2 - شکوئی، حسین، دیدگاههای نو در جغرافیای شهری، سمت، 1379 3- مشهدیزاده، ناصر، تحلیلی از ویژگیهای برنامهریزی شهری در ایران، علم و صنعت، 1378 * کارشناس شهری
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.