حسینعلی نوذری:
تاريخ تفاوت بهجای تاريخ حضور
اهمیت و جايگاه هايدن وایت در منازعات تاریخی و سهم او در بسط گفتمان تاريخی انکارناپذیر است. البته كار فكري او از منظر انتقادی، پسامدرن و پساساختارگرا صورت گرفته است. در اينجا به تدقيق دو بحث ميپردازم: یکی فراتاریخ و ديگري تخیل تاريخی در اروپاي قرن نوزدهم. برخلاف نظر منتقداني که مفهوم تخیل تاريخی را ابداع وایت میدانند او از مفهومي گرتهبرداری کرده كه در دهه 1930 جامعهشناس انتقادی سی رایت میلز ابداع کرد تحتعنوان «تخیل جامعهشناسی». وايت همان تعاريف، كاركردها و كارويژههايي را براي تخيل تاريخي عنوان ميكند که میلز برای تخیل جامعهشناسي برميشمارد. دومين مفهوم يعني فراتاريخ (Metahistory) درواقع به معناي تاريخی درباره تاریخ است. برخلاف نگاه پسامدرن فراتاريخ نوعی روایت کلان است. هايدن وايت از منظر شالودهشكنانه، يعني با روششناسي پسامدرن، روايتهاي كلان و حتی خود روایتها را زیر سؤال میبرد و فراتاريخ را در قالب نوعي فراروايت مطرح میکند. او میکوشد با پیریزی پیرنگها و درانداختن زمینههای اساسی به بررسی وضعیت تاریخنگاری و تفكر تاريخي در قرن نوزدهم بپردازد. به اعتقاد هايدن وايت بخش اعظم معرفت تاريخی تا قرن نوزدهم معرفتهاي دستدوم است که از طرق منابع غیرتاریخی به دست ميآيد. درواقع تاریخ ضميمه و فرع بر ادبیات یا فلسفه یا ریاضیات بهشمار ميرفت. چون نگرش غالب نگرشي تکخطی و درختی به دانش بود كه به موجب آن یک شاخه از معرفت بشری مادر همه معارف و دانشهاي دیگر تلقی ميشد و بقیه ذیل آن قرار میگرفتند. حرف وایت اين است که از قرن 19 به اینسو ما شاهد نوعی جدایی هستیم و تاریخ، بهويژه بعد از انقلاب رانکهای، حدود و ثغور خود را از ساير رشتهها که تاکنون در سایه آنها قرار میگرفت مجزا ميکند. امروز نيز در ايران بسیاری از دپارتمانهای تاریخ زيرمجموعه دانشكدههاي ادبيات یا زبانهاي خارجي هستند. این نتیجه هژمونی نوعي نگرش تاريخی است که تا امروز نيز ادامه يافته. از نظر وایت در تاریخنگاریهای قرن 19 تاریخ به سمت خودآیینی حركت ميكند. اما آنچه سرشت خودآیینی تاريخي را رقم میزند این است که ما وجه غالب تاريخ را با روایتهای داستانی یا رومانس یا نظایر آن میبینیم. چون در قرن نوزدهم بنا به ضرورتهای مقتضيات تاريخي و مناسبات اجتماعي رمان و گونههاي روايت داستانی نقشی اساسی را بهعنوان تمهیدی براي بیان حال و شرايط تاريخي ايفا ميكند. رمان به زبان حال مناسبات اجتماعی- سياسي و انقلابها بدل میشود، براي نمونه كارهاي استاندال، بالزاک، ویکتور هوگو و .... رمان بستر و زمينهای است براي ترسيم مناسبات اجتماعي- سیاسی- اقتصادي رژيمهاي حاكم. از این منظر مورخ در قرن نوزدهم ميكوشد برای بیان مفاهیمی که مربوط به گذشته هستند از قالبهاي روايي و رمان استفاده کند. مفهوم «تخیل تاريخی» عبارت است از آگاهی صریح و روشن از مناسبات بین تجربه شخصی و تاریخ در سطح گسترده آن، يا کاربرد اندیشه تخیلی در جریان پرسشوپاسخ به مسائل تاريخی. مورخی که از تعبير يا مقوله «تخیل تاريخی» استفاده میکند خود را دور از مسیرهای معمول زندگی روزمره احساس میکند. درواقع تخیل تاريخی همانند تخیل جامعهشناسی مبيّن قابليتهاي معيني است كه به مورخ امکان میدهد در همان حال که در بطن وقايع و مناسبات زندگي روزمره قرار دارد اما در تبیین آنها تحتتأثیر آن حوادث قرار نگیرد و خود را از وقايعي جدا كند كه موضوع تحليل اوست. اينجا تهماندهاي از پوزيتيويسم مشاهده ميشود. از نظر وايت مورخ جايي بيرون از وقايع تاريخي قرار ميگيرد تا مبادا جهتگيريها، هنجارها، قضاوتها و ارزشهايي كه بدان پايبند است در تحليل و نتيجهگيري تاريخي او تأثير بگذارد. وايت درخصوص شالودهشكني از قالبهاي روايي به تأسي از مايكل اُكشات بين گذشته عملي و گذشته تاريخي تفاوت قائل ميشود و همچنين به ديوار بسيار بلند و غيرقابلعبور ميان وقايع گذشته و شرح و تفسير ما از آن وقايع اشاره ميكند. شكاف بين اين دو پرناكردني است. عناصر مربوط به گفتمان پستمدرن در ديدگاه وايت بهطور صريح ديده ميشود، همچون برنتابيدن حقايق مسلم و قطعي، برنتابيدن امور مطلق، ديدن وقايع در بستر تكثر و نسبيت، شكانديشي و تزلزل در اركان گفتمانهاي غالب تاريخهاي روايي، شالودهشكني از متافيزيك حضور غالب در تاريخها و تاريخنگاريها. چيز دیگری که ما در تخیل تاريخی میبینیم درک این مطلب است که نتايج و دستاوردهای تاريخی مبتنی است بر آنچه ما در حال انجام میدهیم، بنابراين میتوانیم نگاه وایت را منطبق با Presentism بدانیم. دستاوردهاي تاريخي در گرو كارها، فعاليتها و اقدامات ماست. تخيل تاريخي به معنای روشن يعني فهم اينكه برخی چیزها در عرصه تاريخ ميتواند به نتايج يا دستاوردها يا محصولات معيني بينجامد. عواملي كه در اين تعريف اشاره شده چيزهايي هستند مانند ارزشها، هنجارها، انگيزهها، بسترهاي اجتماعي- تاريخي و نيز چيزهايي مانند كشور، دورههاي زماني، كنش تاريخي و نظاير آن. گفتن اينكه تلاش هايدن وايت ارائه تاريخي درباره روايتهاي خرد است معقولتر مينمايد تا اينكه بگوييم او به تاريخهاي كلان يا فراتاريخها قائل است. اثر دیگری که بیانگر دیدگاههای وایت درباره تاريخ و نشاندهنده ربطی است که او بین تاریخ و ژانرهاي ادبی برقرار میکند کتابي است با عنوان «مجازشناسي گفتمان» كه گفتارهايي در نقد فرهنگي است. ممكن است این تصور در ما ایجاد شود که اين كتاب شرح و خلاصهای از گفتمانها، رويكردها و گرايش ادبی موجود در قرن بیستم باشد درحالیکه چنین نیست. او از نظریههای ادبی استفاده ميکند برای اینکه به ارائه تفسیری تازه از مفهوم تاریخ برسد. مضامين اساسی کتاب را ميتوان در چند بند عمده خلاصه كرد: 1. شرح و بررسي جايگاه تفسير در تاریخ و تاريخنگاری. در حوزه تاریخنگاري از ميان وجوه عمده تنها یك وجه به واقعهنگاری یا گاهشماری بر مبناي ترتيب تاريخي حوادث اختصاص دارد. در وجوه عمده دیگر تاریخنگاریها، حتی در گاهشمارانهترین تاریخنگاريها هم در وهله اول حرف اصلی را تاریخ تحلیلی میزند. «تاریخ خاص» (proper history) وجه جزئي تاريخنگاريهاست. بخش اعظم تاریخها بهزعم وایت تلاشي است برای بیان يكسري داستانها و وقایع؛ داستانهایی که ما لزوما در مورد وقوع آنها قطعیت نداریم. در کتاب مجازشناسی هيچنوع روايت تاريخي واجد مشروعيت نيست. بنابراين وايت تكليف خود را با مسئله صدقوكذب يا قطعيت يا اعتباربخشي روشن ميكند. اگر ما بپذيريم تاريخها خصلت روايي دارند و روايتهاي تاريخي بهطور قطعي واجد مشروعيت نيستند، امكان تحريف، كژديسي، جعل و تحريف تاريخ امري ممكن و اجتنابناپذير است. وايت در آثار خود جايي را براي پديده تحريف تاريخي در نظر ميگيرد. بنابراين جايگاه تفسير در تاريخ از ديدگاه وايت اساسي است و در بسياري از تاريخهاي جديدتر به اين سمت ميرويم كه قالبهاي روايي، داستاني و وقايعنگارانه جاي خود را به قالبهاي پيچيده تفسيري ميدهد كه واجد معاني تودرتو و غامضاند. از اين منظر وايت گريزي ميزند به اينكه چرا ما از قرن هجدهم شاهد عنايت برخي فيلسوفان تاريخ به تلاش براي فهم معناي وقايع حال و گذشته و بهتبع آن تلاش براي كشاندن پاي تاريخ به حوزه هرمنوتيك و بالعكس هستيم. در اينجا بيترديد وايت تحتتاثير چرخشهاي قرنبيستمي است؛ چرخش بسترمندي، چرخش زبانشناسي و چرخش بينرشتهاي. 2. مفهوم دیگر کتاب مجازشناسی ادامه بحثی است که در کتاب «فراتاریخ» مطرح شده، یعنی بزرگنمایی مناسباتی که بین تاریخ و رمان وجود دارد و هم بهلحاظ شکلی و تأثيرپذيري تاریخ از رمان و هم بهلحاظ جهتگیریها و هم بهلحاظ شیوه و هم بهلحاظ نوع ایدئولوژیهایی که در گونههای مختلف رمان میبینیم اعم از آنارشیستی یا محافظهکارانه یا لیبرالیستی خود را در تاریخنگاری هم نشان میدهد. 3. تعریضی است که بر پوپر ناظر است و نقدی که بر مفهوم تاریخیگری مطرح میکند و رابطه بین تاریخ و تاریخیگری را بیشتر در قالب نگاه آلمانی بررسی میکند. در ادامه او رویکرد شخصیتهایی مثل ویکو، کروچه، دریدا و فوکو را بهعنوان چهار نمونه اصلی متأثر از شیوه تاریخنگاری بررسی میکند. در کنار آنها در مورد برخی واژهها تفاسیری ارائه میدهد که از حوزه ادبیات وارد حوزه تاریخنگاری شده است - مفاهیمی مثل انسان وحشی یا درنده نجیب. جان و جوهر کلام وایت این است که درک یا فهم بهویژه در حوزه گفتمان تاریخی درواقع یک نوع فرایند تبدیل ناشناخته و ناآشنا به امر شناخته و آشنا است. یعنی در حقیقت انتقال و جابهجاکردن امر مورد مطالعه از قلمرو چیزهایی که بهزعم مخاطب در نگاه نخست بیگانه و عجیب و ردهبندیناشده و فاقد عنوان به نظر میرسند و بردن این معنا به قلمرویی که در آن با عنصر تجربه سروکار داریم. این واژگان به میزان کافی به قالب رمزگان برده شدهاند بهطوریکه بتوان آنها را برای انسانها مفید شمرد. او مفهوم تقابل دوگانه را برنميتابد و آن را ویژگی اصلی متافیزیک حضور ميداند. معتقد است در عرصه تاریخ هم مانند سایر عرصهها با این تقابل دوگانه روبهروييم و بخشی از آن در قالب ژانرهای روایی و رمان به حوزه تاریخ انتقال يافته است. درخصوص این تقابلها به مورخی ارجاع میدهد که قرار است از این حوزههای مسلط شالودهشکنی کند. او به مسئله تلاش برای شالودهشکنی مرکز حضور یا متافیزیک حضور ارجاع میدهد که در آن فقط یک وجه تقابلهای دوگانه تسلط دارند و اعمالنفوذ میکنند شبیه «تاریخ مذکر»، «تاریخ سلطه»، »تاریخ قهرمانان»، «تاریخ حاکمان»، «تاریخ علمی»، «تاریخ پوزیتیویستی»، «تاریخ تجربهگرایانه» یا سایر اشکال تاریخ که در آنها دیگری غایب است و حوزههای تفاوت جایی برای ابراز وجود ندارند. بنابراین او به تاسی از دریدا قائل به این است که حوزه تاریخنگاری هم باید جای خود را در این فرایند بهگونهای مهیا کند که شبیه تاریخهای خرد متافیزیک حضور جای خود را به متافیزیک تفاوت بدهد. بههميندليل او مفهوم روایت خرد را مطرح میکند. به اعتقاد وایت ما روایتها را بهمنظور نشاندادن تجربهمان از فرایند کشف ایجاد میکنیم، فرایندی که تابع مراحل مشخصی از درک و فهمیدن است بهعبارتی دیگر ما روایتها را به این خاطر میسازیم که تجربیات خود از این فرایند اکتشاف را پیریزی کنیم و بهدنبال ایجاد و ساختاردادن به تجربهمان از زبان در قالب روایت و زبان باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.