درباره هایدن وایت
تاريخ چيست؟
هایدن وایت، تاریخنگار حوزه روشنفکری و فرهنگی آمریکا، در سال ۱۹۲۸ متولد شد. مدرک لیسانساش را از دانشگاه واین استیت و مدرک دکترایش را در ۱۹۵۶ از دانشگاه میشیگان دریافت کرد. وایت که نگاهی روایتباور به تاریخ دارد، رئیس و استاد برنامه مطالعات تاریخی بود و در دانشگاههای راچستر، کالیفرنیا و وسلین تدریس کرده و اکنون استاد بازنشسته است. حیات فکری وایت مراحل گوناگونی از علایق روشنفکری را پشتسر گذاشته است. از میان این علایق میتوان به روایت تاریخی اشاره کرد که بیشک مهمترین ایده وایت برای دینپژوهی است؛ این ایده در آثاری چون «فراتاریخ: انگاره تاریخی در اروپای سده نوزدهم» (۱۹۷۳)، «مجازهای گفتمان: مقالاتی درباره نقد فرهنگی» (۱۹۷۸)، و «محتوای فرم: گفتمان روایتی و بازنماییهای تاریخی» (۱۹۸۷) توضیح داده شده است. کتابهای اول و دوم به بحث روایت تاریخی و گفتمان و مجازهای ادبی میپردازند و کتاب سوم به مسائل بازنمایی تاریخی و گفتمان روایتی. ازاینرو، بسیاری جایگاه نظری وایت را در گروه تاریخدانان و فیلسوفان قدیمیتر و همچنین متفکران معاصر مثل نورتروپ فرای و کنت بروک میدانند. یکی از ویژگیهای کلیدی فلسفه تاریخنگاری وایت انکار وجود هر نوع ارتباط ضروری بین روایت تاریخی و گذشتهای است که آن روایت در پی بازنمایی آن است. اگرچه خود گذشته به اندازه کافی واقعی است، اما فاقد فرم روایی است؛ ترتیب سویه ذاتی آن نیست تا در انتظار کشفشدن باشد، بلکه به وسیله تاریخدانان به آن تحمیل میشود؛ تاریخنگاران در ساخت روایتهایشان، به مرزهای کاربرد زبانی و روایی فرهنگ خود محدودند و گذشته را در تناسب با موقعیت ایدئولوژیک خود طرحریزی میکنند. در معرفی فلسفه وایت باید گفت که او از جایگاه زبان به تاریخ نگاه میکند و تأکید دارد واقعیت تاریخی همیشه با روایتهای تاریخدانان ساخته میشود. ازاینرو، دانش تاریخی نمیتواند صرفا درک واقعیت خارجی یا حقیقت گذشته باشد، بلکه محصول گفتارهای تاریخنگاران است. آثار وایت با تأکید بر تضادهای دوتایی وانمود میکنند قصد سازماندهی واقعيت را بهشیوهای منطقی و عینی دارند. بهعنوانمثال در نظر وایت، تضاد سنتی واقعیتهای تاریخ و قصههای ادبی تضادی اشتباه است. در همین راستا آثار وایت را میتوان در محل تقاطع تاریخنگاری و نظریه ادبی دید و به تأثیر مهم نگاه او بر این دو حوزه اشاره کرد. او منتقد دیدگاه تاریخنگاری سنتی و رویکرد اثباتپذیری تاریخ است؛ دیدگاهی که بر تضادهای دوتایی مثل عینی- ذهنی، صدق- کذب، واقعیت- داستان تأکید دارد. مشاهده عینی گذشته میتواند حقیقت تاریخی را آشکار کند. وایت معتقد است تاریخنگاری سنتی پایانی دلبخواهی و ترتیبی زیبا به گذشتهای تحمیل میکند که در ذات خود عمیقا بینظم است، اما او ترجیح میداد گذشته گشودهتر رها شود، تا بتوان به گشودگی مشابهی برای آینده نیز دلگرم بود و پیشرفتی را که باید افراد بدان امیدوار باشند، امکانپذیر ساخت. ازاینرو، وایت برخلاف نگاه تاریخنگاران سنتی معتقد است تاریخدانان واقعیت را در بیرون کشف نمیکنند، بلکه حقیقتها گذشته تاریخی را از طریق روایتها و مجازها میسازند. بنابراین واقعیتها و حقیقتها اساسا در قلمرو زبان هستند، زبانی که در فرهنگهای خاصی وارد شده. تاریخ از نظر وایت یک اقدام گفتاری و بلاغی است، نه مجموعه واقعیتهایی عینی و مسلم. ازاینرو، ایدههای وایت درباره گفتمان تاریخی نقطه مقابل دیدگاههای واقعگرایانه سنتی از روایت است. چراکه وایت واقعیت را رویدادی توصیفشده میداند. در نظر وایت تاریخنگاران واقعیتمندی تاریخی را در زبان ساختهاند. واقعیت از توصیف زبانیاش جداشدنی نیست. به باور او رویدادهای تاریخی به قلمرو واقعیت تعلق دارند، اما واقعیتها متعلق به گفتار تاریخی است. اگرچه او واقعیت رویدادهای گذشته را انکار نمیکند، معتقد است هر اظهاری درباره واقعیتها در روایتهای آن رویداد ساخته شده است. از همین منظر است که وایت مهمترین بخش نظریهاش را طرح میکند؛ اینکه گذشته مستقل از بازنمایی تاریخیاش وجود ندارد، و این بازنماییهای تاریخی یا متون تاریخی خودشان فرآوردههایی ادبیاند. به این معنا که بازنماییهای تاریخی بخشی از تاریخاند. چراکه رویدادهای گذشته نمیتوانند تأیید یا واقعیتیابی شوند. برایناساس، وایت معتقد است تاریخ باید به زبان و بهویژه به روایتهای تاریخی و سنتهای نوشتار تاریخی و ژانرهایی که برای روایت گفتار قانعکننده تاریخی استفاده میشود و دیگر جنبههای زبانشناختی و متنی تاریخگویی توجه کند. به بیانی دیگر، تاریخ باید فراتاریخ (metahistory) هم باشد. یعنی، تاریخ باید از پیشفرضها آگاه باشد که از آنها برای معنابخشی به گذشته استفاده میکند. بهاینترتیب وایت در سال 1973 آژیر خطر را برای روایت سنتی تاریخنگاری به صدا درآورد؛ او توضیح داد که چگونه تاریخدانان، بهناچار آن فرم روایتی را برمیگزینند که از طریق آن شرحشان از رویدادهای گذشته در یک نقشه ازپیشطرحشده جمع میشود. بههمینخاطر وایت معتقد است رویدادها به خودیخود هیچ معنای ذاتی ندارند. معنا، تنها در دستگاه ارزشی یک متن معین به آنها نسبت داده میشود؛ و به همین شکل آن متن نیز بهنوبه خود معنایش را از متنی دیگر میگیرد؛ و بههمینترتیب در یک پسروی بیپایان این سیر ادامه دارد. علاوهبراین، زبان و قراردادهای روایی زمانه تاریخدانان، ضرورتا روشهای بازنمایی را برای آنها محدود میکند؛ ازاینرو، هر حکایت یا روایت دارای معنا و مقصودی، اگر نخواهیم بگوییم دلبخواهی، در بهترین حالت اتفاقی خواهد بود و در گذشته یافت نمیشود، بلکه بر آن تحمیل میشود. وایت با ازبینبردن تمایز بین واقعیت تاریخی و داستان ادبی، ایده ژانرهای متمایز متنی را به چالش میکشد. برهمیناساس، اگر خود بپرسیم چهچیزی یک متن را دینی یا تاریخی یا ادبی میکند، نگاه تئوریک وایت ما را به چالش میکشد تا نهتنها در شیوههای انتقادی خود بازنگری کنیم، بلکه به ابژههای متنی یا آیینی یا تاریخی پژوهشمان نیز با دقت بیندیشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.