|

هاشم آقاجری:

ترسیم تاریخ آگاهی تاریخی

ابتدا برای اینکه موقعیت هايدن وایت را در منظومه‌ای کلی ببینیم، می‌توان از آن چیزی شروع کرد که خود او حذر داشت؛ یعنی تقابل‌های دو‌قطبی که خود او به نحوی در این تقابل قرار گرفته و می‌توان از یک منظر به چالش‌کشیدن تاریخ‌نگاری را برمبنای نوعی تقابل میان دو مبنای معرفت‌شناختی-روش‌شناختی دریافت. درحال‌حاضر اساسا سه پارادایم معرفت‌شناختی-روش‌شناختی میان مكاتب گوناگون داریم كه می‌تواند به مثابه نوعی نمونه آرماني تلقی شود. در واقعیت بیرونی ترکیبی از این رهیافت‌ها دیده می‌شود. معرفت‌شناختی و روش‌شناختی در میان رابطه سوژه شناسا و ابژه مورد شناسایی از سه رهیافت کلی خارج نیستند: 1) رهیافت پوزیتیویستی که به‌خصوص با رشد علوم طبیعی از قرن 17 و 18 به‌تدریج تبدیل به یک پارادایم مسلط شد و تا امروز هم کم‌و‌بیش ادامه دارد. در این رهیافت معرفت مبتنی است بر نظریه آینه‌ای و نظریه صدق تطابقی. به‌این‌معنی که واقعیت خارجی در ذهن سوژه شناسا منعکس و شناخت تولید می‌شود. شناخت معرفتی است که تطابق میان ادراک و ذهن سوژه با واقعیت ابژه را مشخص می‌کند. 2) در مقابل این مبنای معرفت‌شناختی-روش‌شناختی، دیدگاهی داریم که تمام بار را روی سوژه می‌اندازد؛ معرفت عبارت است از فرافکنی سوژه در ابژه. سوژه شناسایی‌محور است و شناخت حاصل فرافکنی آنچه در سوژه به صور مختلف ازجمله صورت زبانی یا معرفتی یا خیالی وجود دارد. شناخت بدین‌ترتیب به‌دست می‌آید؛ به‌طوری که نتیجه معرفت چیزی نیست جز برون‌داده‌های درون ذهن سوژه. صورت بارز این مسئله را در ایده‌آلیسم باركلی کشیش ایده‌آلیست انگلیسی، می‌بینیم و اشکال دیگر را در قرائت پسا‌مدرن پس از جنبش پساساختارگرایی تا امروز. وایت و کتاب «فرا‌تاریخ» او ذیل این پارادایم قرار می‌گیرد؛ منتها مبتنی بر نوعی نظریه ادبی و آموزه روایت‌مندی. 3) بالاخره پارادایم سوم پارادایم دیالکتیکی است که معرفت را سنتز دیالکتیکی سوژه و ابژه می‌داند و ضمن اینکه پایه‌ای برای معرفت در واقعیت برون ذهن قائل است؛ اما افق آن را گشوده نگه می‌دارد و شناخت را نسبی و درعین‌حال خوداندیش و خود‌نقاد تلقی می‌کند و با دو پارادایم قبلی مرزبندی دارد. در تاریخ‌نگاری می‌توانیم رانکه را نماینده پارادایم اول بدانیم و وایت و رهروان او مثل جنگینز، مانستلو، انکر اسمیت و... ذیل پارادایم دوم قرار می‌گیرند. ای اچ کار و کتاب مشهور «تاریخ چیست؟» او ذیل پارادايم سوم قرار دارد. همچنین جورج تریویلیان ازجمله تاریخ‌نگارانی است که معرفت تاریخی را نه کاملا سوبژكتيو می‌بیند و نه کاملا ابژکتیو. براساس این سه پارادایم روش‌شناختی مي‌توان سه مکتب تاریخ‌نگاری را از هم منفک كرد: 1) الگوی واسازه‌گرایانه كه تاریخ را واسازی گذشته مي‌داند. تاریخ چیزی نیست جز کشف گذشته و واسازی دوباره آن در ذهن و بیان تاریخی. این همان چیزی بود که رانکه به آن قائل بود. رانکه واسازه‌گرایی بود که فکر می‌کرد ما اگر به امور واقع وفادار باشیم و دقیقا در آرشیوها جست‌وجو کنیم می‌توانیم گذشته را به نحوی دقیق آن‌چنان‌که بوده است واسازی کنیم؛ 2) در مقابل آنها، سازه‌شکنان قرار دارند. ايشان رابطه تاریخ و موقعیت ماضی را قطع می‌کنند و داشتن تاریخ را تبدیل می‌کنند به فراورده ذهنی و زبانی و سوبژکتیو تاریخ‌نگار؛ 3) در میانه این دو، معرفت تاریخ‌نگارانه سازه‌گرایانه (constructivism) وجود دارد که نه مثل رهیافت اول تاریخ را کاملا مساوی گذشته می‌داند و نه مثل رهیافت دوم گذشته را به کلی دسترس‌ناپذیر تلقی می‌کند و آن را صرفا بازتاب زبان و ذهن و جهان درونی مورخ می‌داند. این سه نوع تاریخ‌نگاری متناظر است با آن مبنای روش‌شناختی. اگر بخواهم به طور خلاصه هایدن وایت را معرفی کنم هرچند كتاب «فراتاریخ» او معروف‌ترین است، بايد به برخي از نوشته‌هاي او اشاره کنم كه كمتر شناخته‌ شده است: در 1959 مقاله‌ای درباره ابن‌خلدون، در 1965 مقاله «تفسیر بر تاریخ»، در سال 1969 کتاب «وظیفه تاریخ فکری»، در 1972 مقاله «سیستم تاریخ چیست؟». وایت در فراتاریخ سه فرم را از هم سوا می‌کند: فرم سالنامه، فرم وقایع‌نامه و تاریخ به معناي معمول کلمه که خود او «تاريخ راستين» (proper history) مي‌نامد. همان چیزی که از قرن 19 به بعد به تاریخ معروف شده است. بحث وایت درباره تاریخ معمول است و به همین دلیل می‌گوید کار تاریخ روایتمند‌سازی رویدادهاست؛ چون در دو فرم اول روایت وجود ندارد و فقط چیدمان امور واقع و اطلاعات است. در تاریخ است که روایت داریم. در اینجا روایت نوعی فراتاریخ است. اصطلاح فراتاریخ در عنوان کتاب وایت اصطلاحی هستي‌شناختي نیست؛ چون اصطلاح فراتاریخ را در فلسفه نظری تاریخ هم داریم؛ مثلا در فلسفه تاریخ پیشامدرن و فلسفه تاریخ مسیحی - در اين موارد فراتاریخ کاملا مفهوم ‌هستي‌شناختی دارد. در كار هايدن وایت فراتاریخ نوعی مفهوم بیانی و بوطیقا است. به همين دلیل فصل اول کتاب وایت که در حکم مقدمه‌ای مفهومی بر کتاب است «بوطیقای تاریخ» نام دارد. بوطیقای تاریخ روایت و فرم و فراتاریخ است و تاریخ محتوا است. محتوا تابع فرم است. این فرم است که تاریخ معمول را می‌سازد . فراتاريخ است که تاریخ را می‌سازد و در نتیجه تاریخ‌نگاری کنشی بوطیقایی و شاعرانه است. در طول تاریخ بحث درباره اینکه تاریخ چیست هم در تاریخ‌نگاری اسلامی و هم مسیحی و هم فلسفه یونانی سابقه دارد. آيا تاريخ ذیل حکمت قرار می‌گیرد یا علم یا هنر و شعر و ادبیات؟ ارسطو تاریخ را در ذیل شعر قرار می‌داد و مقام آن را از نظر حکمی و معرفتی پایین‌تر از شعر می‌دانست و ارزش معرفتی برای تاریخ قائل نبود؛ چراکه اگر تاریخ شعر باشد صدق و کذب ندارد، گزاره‌های ثابت و کلی ندارد و تابع بدایع بیانی است. درعین‌حال تاریخ به نوعی فن هم بدل می‌شود. مطالعه آثار وایت نشان مي‌دهد او بیشتر یک میراث و اندیشه و اثری است که بیش از آنکه مدلل باشد معلل است. تعلیل ظهور گفتمان وايتی به دلیل تعهداتی است که او به آزادی اخلاق و عمل دارد در جهانی که بنیادهایش بی‌بنیاد شده. عمل در جهانی که ویژگی بارزش آیرونی است. قرن 19 قرن نيچه و آیرونی است. قرنی است که میان واقعیت‌ها و درک ما از حقیقت فاصله افتاده. ما در قرن 19 شاهد شکست و تلخی هستیم. این تلخی ناشی از ناتوانی واقعیت در تحقق انتظاراتی بوده که انسان داشته است. لذا آیرونی، طنز، مطایبه و هجو وضعیت و موقعیت وجودی انسان قرن نوزدهم و بيستم است. وایت می‌خواهد در این جهان آیرونی بی‌‌بنیاد بسازد. وایت تعلقات اگزیستانسیالیستی و اومانیستی دارد. اما چگونه مي‌توان اومانیسم را در شرایط آیرونی و انقطاع واقعیت بیرونی از آرمان‌های بشری محقق کرد؟ آیا مي‌توان جهان نو را براساس واقعیت‌ها بنیاد کرد یا براساس بنیادهایی بی‌بنیاد؟ چیزی برای کشف در عالم خارج وجود ندارد و واقعیت بی‌بنیاد است، اما در اين‌ صورت چگونه بايد تعهداتی را که نسبت به اخلاق و آزادی و انسان داریم توجیه کنیم؟ تنها توجیه، آن است که وایت و پسامدرن‌ها در اواخر قرن بیستم ارائه کردند. اندیشه معلل یعنی اندیشه‌ای که خود زاییده یک موقعیت است. اگر بخواهیم وایت را با خود منطق وایت ارزیابی کنیم، در آن صورت نتیجه خواهیم گرفت که او هم نوعی بوطیقا نسبت به قرن نوزدهم ارائه می‌کند، پس واقعیت قرن نوزدهم را بیان نمی‌کند. در واقع بیان او نوعی بیان شاعرانه است. در کتاب «فراتاریخ»، وایت چهار متفکر قرن نوزدهمی را بررسي مي‌كند: میشله، راینه، توکویل، بوکهارت. چهار فیلسوف تاریخ قرن نوزدهمی: هگل، نیچه، مارکس، کروچه. در کنار آن چهار ژانر ادبی را تشخیص می‌دهد: تراژدی، حماسه، رمان و کمدی. متناظر با این چهار ژانر چهار شیوه بلاغت وجود دارد که عبارت است از استعاره، مجاز، مجاز مرسل و آیرونی(طنز و مطایبه). وایت به این نتیجه می‌رسد که این فیلسوفان متنوع هیچ‌يك ارجاع به خارج نمي‌دهند و نمي‌توان تفاوت‌هاي آنها را براساس نظریه تطابقی صدق توضیح داد. تنها توضیحی که برای بیان این تفاوت می‌ماند تفاوت روایي است. در اینجا وایت اساس تاریخ‌نگاری را بر نظریه و نقد ادبی بنا مي‌كند. در كتاب «فراتاریخ» وایت از خیلی‌ها نام می‌برد: فوئرباخ، سنت آگوستین، بالزاک، برگسون، بوکهارت، کامو، کالینوود، کروچه، دیلتای، فروید، هگل، هردر، ایبسن، یاسپرس، کافکا، جویس، کانت، مان، مارکس، میشله، نیچه، پوپر، رانکه، سارتر، توکویل، تویين بی، ویکو، وبر. در هر کتابی اشاره به نام‌ها نشان‌دهنده شراکت نویسنده با جهان کسانی است که به آنها ارجاع می‌دهد. او توجه به شخصیت‌های شورشی مثل مارکس و نیچه دارد و به دنبال تغییر جهان است. ولی در کتاب «فراتاریخ» نقطه شروع وایت درباره زبان و صنایع لفظی به ویکو برمي‌گردد. یکی از تبارهای مهم برای شناخت وایت ویکو و کتاب «دانش نو» است. ویکو در آغاز قرن هجدهم با نوشتن کتاب «دانش نو» قصد دفاع از تاریخ را در برابر دکارت داشت. دکارت ضدتاریخ با تلقی‌ای که از تاریخ داشت می‌گفت یک آشپز رومی جامعه روم را بهتر از یک مورخ رومی می‌شناسد. به‌خصوص که او فیلسوف و الگویش علوم طبيعی بود و تاریخ را علم نمی‌دانست. ویکو با نوشتن این کتاب به جنگ دکارت رفت. هرچند تاریخ‌نگاران دکارتی از قرن 17 به بعد سعی کرده بودند در عمل تا حدی چالش‌های دكارتی را در برابر تاریخ‌نگاری توضیح دهند. ویکو مابعد‌الطبیعه را علم حقیقی نمی‌دانست، شناخت ما از طبیعت را شناخت ظنی مي‌شمرد و فقط تاریخ را علم واقعی می‌دانست؛ زیرا تاریخ فعل انسان است. این طرح تازه‌ای بود که ویکو درانداخت با نوعی فلسفه تاريخ که مبنای شکل‌گیری مکتب دیلتای و کروچه است و از او به کالینوود و وایت مي‌رسد، اما نتایجی که وايت می‌گیرد عکس نتیجه ویکو و دیگران است. آنها نمی‌خواستند دانش تاریخ را بی‌بنیاد کنند و آن را به شعر تنزل دهند، بلکه می‌خواستند عنصر نسبیت را در تاریخ ببینند و همچنین از نگاه‌های پوزیتیویستی فاصله بگیرند. وایت در «فراتاريخ» به انکار تاریخ می‌رسد و مرز بین داستان و افسانه و تاریخ برداشته می‌شود. او دغدغه تغییر جهان داشت، اما فکر می‌كرد این جهان را فقط با خودبنیادگری سوژه تاریخ‌نگار برای تأسیس بنیادهایی که پایه در ذهن و زبان خودش دارد مي‌توان تغيير داد. وایت از نخستین آثاری که نوشت به تاریخ فکری علاقه داشت. در «فراتاریخ» می‌گوید این کتاب ترسیم تاریخ آگاهی تاریخی است. مسئله وایت مسئله انتخاب آگاهی و آگاهی انتخاب است. او در «فراتاریخ» از تقابل‌ها می‌گریزد و به تداوم مي‌انديشد. او برخلاف پوزیتیويست‌ها که بین عینیت و ذهنیت، جهان و کلمه، واقعیت و ایده تقابل مي‌گذارند، برای صورت‌بندي ایده تداوم، روابط جزء و کل را تابع روابط تقابلی می‌کند. وايت به اين علت صنایع ادبی را در کار تاریخ‌نگار دخيل مي‌داند که بتواند رابطه عقل و خیال را از بين ببرد، رابطه‌اي که در سنت رمانتیسم آلمان و ایده‌آلیسم قرن نوزدهمی و پوزیتیويسم عصر روشنگری مقابل هم قرار داشتند. در وایت تقابل عقل و خیال وجود ندارد. ویکو هم این‌گونه بود. او تاریخ بشر را به سه دوره خدایان، قهرمانان، انسان‌ها (اومانیسم) تقسیم می‌کند. ویکو با توجه به اینکه زبان‌شناس و حقوق‌دان بود و برای درک تاریخ از همه ابزارهای لغوی و بیانی و حقوقی و افسانه‌ها و ادبیات عامیانه استفاده کرد، اما تاریخ را تاریخ تحول ذهن و زبان بشر می‌دانست که در دروه اومانیسم زبان آیرونیک است. از نظر او این زبان، زبان سقوط‌یافته‌ای است؛ یعنی از نظر ویکو تاریخ چرخه‌اي است که حقیقت و کشف حقیقت به خاطر بی‌واسطگی بین انسان و طبیعت در دوره اولیه وجود داشت و زبان، زبان واقع‌نما بود و آینه حقیقت بود، اما هر چه جلو آمد این فاصله بیشتر شد. در عصر سوم (اومانیسم) این ارتباط به کلی قطع و زبان بشر به زبان آیرونی تبدیل می‌شود. اما تفاوت ویکو با وايت در این است که ویکو تاریخ را چرخه‌ای می‌دید و در حضیض دوران آیرونیک امید بازگشت دوران اول را براساس فلسفه تاریخ خود داشت. وایت این امید را ندارد و متفکر پساروشنگری و محصول دوران سوژه خود‌مختار است. او در سنتی نیچه‌ای رشد یافته که ارتباط میان کلمه و جهان قطع شده است. در نتيجه وايت در تاریخ‌نگاری کنش بوطیقایی را جایگزین کنش اکتشافی کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.