هزینههای بیشتری که باید داد
«گوته»، نابغه آلمانی و خالق «فاوست»، میگوید: «آزادی آنقدر ارزش دارد که هرروز برایش مبارزه شود». به این خاطر میشود گفت هزینهای را که کشورهای منطقه در جریان بهار عربی تقدیم کردند، هرچند بسیار سنگین بود، اما برای تداوم مبارزه تاریخیشان و دستیافتن به آزادی و تحکیم پایههای یک دولت مدرن، باید بیشتر از اینها پرداخت کرد. انقلابها و شورشهای تودهای موسوم به انقلابهای بهار عربی، از خلأ نشئت نگرفته بود، بلکه در اصل، ماحصل سالها خفقان بود. نظامهای عربی با شیوههای استبدادی خود چشمانشان را روی تغییرات سریع و شتابزده جهانی بسته بودند و آثار انقلاب الکترونیکی را بر آگاهی تودهها درک نمیکردند؛ انقلابی که اطلاعات را بهسرعت در اختیار همگان میگذاشت و فرهنگی را که همواره به دلایل اعتقادی یا سیاسی محصور مانده بود، به صورتی گسترده منتشر میکرد. این نظامها تأثیر جهانیشدن اقتصاد را هم نادیده میگرفتند و تغییرات به وجودآمده در مفاهیمی مثل حاکمیت، مرزها و قوانین بینالمللی را درک نمیکردند و اثرگذاری کارتلهای اقتصادی را در جریان جنگ سرد به فراموشی سپرده بودند. یکی از این تأثیرها، فروکاستن از نقش «اتحادیه عرب» و تفکرات ناسیونالیستی است. اما این سازمانها هنوز هم درک نمیکنند در چه عصری به سر میبرند. در جریان انقلابهای عربی، تودهها احساس کردند دیگر قادر نیستند مانند گذشته زندگی کنند. آنها ناگهان تخت نخبگانی را که همچنان باوجود اتمام تاریخمصرفشان، به قدرت چسبیده بودند و میخواستند سرنوشت ملتها را تعیین کرده و منابع کشورها را در انحصار خود گیرند، به لرزه درآوردند. آنها میخواستند به دوران این تفکر پایان دهند که هرکس ارتش، پلیس، دستگاههای امنیتی و قوه قضائیه را در اختیار داشته باشد، بر همه مقدرات کشور مسلط خواهد بود اما عجیب اینکه همین نیروهای ارتجاعی، دستاورد جنبشهای مذکور را به نفع خود مصادره کردند. گزارشی را که به تازگی مرکز «مطالعات استراتژیک عربی» در دوبی منتشر کرد، نشان میدهد دولتهای منطقه در جریان انقلابهای بهار عربی، بیش از 883 میلیارد دلار ضرر کردهاند. این علاوه بر بیش از یکهزار کشته و مجروحی است که در اثر این انقلابها یا عملیات تروریستی مرتبط با آن بر جای گذاشته شد. این گزارش با عنوان «هزینه بهار عرب» منتشر شد و بر این نکته تأکید میکند که «جهان عرب در نتیجه حوادثی که بین سالهای 2010 الی 2014 روی داد، بیش از 883.7 میلیارد دلار هزینه پرداخت کرد». اما استفاده از زبان خشک آمار در اینجا کافی نیست؛ زیرا یک جهش بزرگ در آگاهی تودهها پدید آمد و مبادی دموکراتیک را در همهجا گسترش داد. به مردم تمرین انتخاب نظامهای دلخواه و آزادی بیان و تأکید بر استقلال قوه قضائیه و نهادهای قانونگذاری را یاد داد. این مفاهیم اگر درحالحاضر ضعیف باشند، قطعا در طول تاریخ استحکام پیدا میکنند. در پاسخ به این آمارها میتوان گفت اگر این مبالغ در جریان بهار عربی صرف نمیشد، آیا به نفع ملتها هزینه میشد؟ آیا از این اموال برای بهبود شرایط بهداشتی، آموزشی و توسعه زیرساختهای کشور استفاده میشد یا اینکه مثل همیشه به جیب نخبگان حاکم میرفت؟ حتی دولتهای نفتی عربی که باید سطح معیشتی مردم را بالا میبردند، دیدیم به طرزی وقیحانه حقوق ملتها و شهروندان را بلعیده و آزادی بیان و عقیدهشان را سلب کرده و درنهایت آنها را با تکهنانی خشک باقی گذاشتند. در کشورهای عربی بیکاری بهویژه بین جوانان بیداد میکرد و اوضاع معیشتی گروههای مختلف جامعه فاجعهبار بود. از آزادیهای اساسی هیچ خبری نبود و فرهنگ خشونت و حضور دستگاههای امنیتی بر همهجا حکمفرما و طبقه روشنفکران به حاشیه رانده شده بود. کانونهای قدرت در دست یک فرد یا یک خانواده حاکم بود و اعضای آن به صورتی فاحش به مسائل ملی و قومی خیانت میکردند و هیچ ملتی که دارای کرامت باشد، چنین وضعیتی را تحمل نخواهد کرد. ملتهای عربی که دست به انقلاب زدند، نتوانستند از دستاوردهایش بهخوبی استفاده کنند. این مسئله در درجه اول به آن برمیگشت که این انقلابها به صورت خودجوش و احساسی و بدون فکر بودند؛ یک جوشش اجتماعی ناگهانی. این انقلابها باید برای خود رهبرانی کارآمد و هوشیار میداشتند؛ کسانی که اولویتهای تاریخی را بشناسند و بتوانند تودهها را گرد خود جمع کنند. اما بهراستی اینگونه رهبران باید از کجا میآمدند؟ وقتی در جامعهای نظامهای سرکوبگر و دیکتاتوری هرگونه مخالف را بهشدت سرکوب میکند و مخالفان را به زندان یا گورهای دستهجمعی میفرستد، چگونه باید چنین رهبران کارآزمودهای تربیت میشدند؟ نظامهای سرکوبگر از همین نقطه ضعف جنبشهای بهار عربی بود که استفاده کرده و آن را به پاییز و سپس زمستانی وحشتناک سوق دادند. اما این درس بزرگی برای مردم منطقه بود و آنها دریافتند، اگر به دنبال اهداف دموکراتیک هستند، باید مثل ملتهای اروپایی خسارتهای مادی و جانی زیادی را متحمل شوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.