|

هنر پرسه‌زنی

حسام محمدی

در دنیای مدرن شاید تنها چیزی که می‌تواند تسلای خاطر دلهره انسان مدرن باشد، همانا دل‌کندن از تمامی چیزهایی است که به آنها دل بسته است. فارغ‌شدن از دلبستگی‌ها کار چندان راحتی نیست و تنها انسان‌هایی می‌توانند به چنین لذتی نائل آیند که توانایی عبور از چارچوب‌ها را داشته باشند. پرسه‌زن انسانی است که چنین توانایی‌ای را در خود می‌بیند. از برای همین است که پرسه‌زنی را می‌توان واکنشی در برابر تمام دلبستگی‌ها دانست. پرسه‌زنی تنها به قدم‌زدن در شهر محدود نمی‌شود، گاه می‌توان در حیطه تفکر نیز پرسه‌زنی کرد. بی‌هدف از نقطه‌ای به نقطه دیگر، از اندیشه‌ای به اندیشه دیگر حرکت کرد و خوانشی مجزا از ساختارهای اجتماعی ارائه داد. پرسه‌زنی با ولگردی و وقت‌گذرانی بی‌هدف تفاوت دارد، به‌واقع پرسه‌زنی نوعی مطالعه بی‌واسطه زندگی روزمره‌ای است که در هر شهری جاری‌است. پرسه‌زدن در خیابان‌های شهر، پاساژها و فروشگاه‌ها، بدون هیچ همراه و هیچ هدف به‌غایت خاصی، شوروحال دیگری دارد که تنها پرسه‌زن‌های واقعی لذت آن را می‌فهمند. به گفته بنیامین، راه درست مشاهده و فهم دنیای مدرن، قدم‌زدن در خیابان‌ها و گذشتن از مقابل مغازه‌های شهرهای بزرگ است. بنیامین نیز همچون بودلر معتقد بود که این پرسه‌زن‌ها هستند که بهترین درک را از ماهیت مدرنیته دارند. در این نگاه پرسه‌زن ناظر به مناظر شهری بوده و تمام جزئیات را در ذهن خود ذخیره می‌کند، هیچ‌چیز از نگاه کنجکاو او دور نمی‌ماند. او از هنر خریدن، خود را محروم می‌کند و تنها به هنر، بودن در بین مردمان شهر بسنده می‌کند. او درک متفاوتی از ماهیت شهر و تغییرات شهری دارد و دریافت‌کننده مشاهده بی‌واسطه‌ای از ساختارهای زندگی روزمره و مصرف فرهنگی دارد. درواقع پرسه‌زن به‌دنبال شیوه جدیدی از معنادهی به زندگی روزمره خود است، چراکه مردمان دیگر تنها به‌واسطه مصرف کالاست که به خودشان هویت می‌بخشند و این چیزی است که پرسه‌زن از آن دوری می‌کند. او نه مصرف‌کننده کالا بلکه به‌تعبیری مصرف‌کننده مکان است و زیستی متفاوت را تجربه می‌کند. پرسه‌زن واقعی به رخداد‌های زودگذر و ناپایدار و روزمره شهری، علاقه‌‌مند است. او به چیز پایداری دلبسته نیست و تنها مکان است که برایش مهم تلقی می‌شود. اما در سال‌های اخیر با نوعی تغییر در این روند مواجه شده‌ایم دنیای رسانه و ارتباطات نیز بر پرسه‌زنی تأثير خود را گذاشته است. پرسه‌زن‌ها در این جهان تنها بین تصاویر پرسه می‌زنند. ژان بودریار دست‌وپای پرسه‌زن‌ها را به کاناپه‌ای در مقابل دستگاه تلویزیون می‌بندد و او دیگر غرق در دنیای رسانه است و هرگز نمی‌تواند لذت پرسه‌زنی واقعی را با جان‌ودل درک کند. به‌واقع در جهان بودریاری پرسه‌زن‌ها دیگر پرسه نمی‌زنند. اکنون او در میان تصاویر تلویزیونی، آگهی‌ها و کالاها و خوشی‌هایی که در آنها تبلیغ و در مقابل بیننده هیپنوتیزم‌‌شده جاری می‌شوند، پرسه می‌زند و تماشا می‌کند. در این نگاه پرسه‌زن تنها تصویری از خیابانی که باید در آن باشد را می‌بیند. او وارد جهانی خیالی می‌شود که در آن هیچ‌چیز واقعی وجود ندارد. تنها چیزی که می‌بیند، تصویری از خیابان‌هاست. بنابراین می‌توان گفت که در جهان بودریاری پرسه‌زنی حالتی معکوس به خود می‌گیرد. چراکه در این نگاه پرسه‌زن تنها تصویری غیرواقعی از خیابانی که باید در آن پرسه بزند را می‌بیند. در یک‌جا می‌نشیند و این تصاویر خیابان‌ها هستند که از مقابل او عبور می‌کنند. تماشا یگانه فعالیتی است که در جهان بودریاری، پرسه‌زن‌ها همچون پرسه‌زن‌های واقعی آن را دنبال می‌کنند. از این منظر ما در جهان کنونی با یک چرخش مواجه می‌شویم و پرسه‌زن‌های خیابان‌گرد بودلری- بنیامینی به پرسه‌زن‌های تماشاگر بودریاری تبدیل می‌شوند. با این تفاوت که تماشاگر بودریاری تحت سلطه است؛ در جهان بودریاری تصاویر بر فرد پرسه‌زن تلقین می‌شوند و او ناخواسته تحت سلطه وانموده‌ها قرار می‌گیرد و آنها را واقعی می‌پندارد. پرسه‌زن در این جهان تنها نشخوارکننده تصاویر و وانموده‌هاست. در این نگاه پرسه‌زن‌ها در درون تصاویر بلعیده شده‌‌اند و جهان انسان‌ها به اندازه قاب یک تلویزیون کوچک می‌شود. اما در جهان بودلری پرسه‌زن آزاد است و همین حس آزادی‌خواهی است که او را فرای تمام محدودیت‌ها و بدون هیچ چارچوب و نظمی ازپیش‌تعیین‌شده به پرسه‌زنی وامی‌دارد. والتر بنیامین نیز دنیای مدرن را با همین مفهوم پرسه‌زنی معرفی می‌کند. در نگاه بنیامینی پرسه‌زنی مولود زندگی مدرن است. بنیامین خود یک پرسه‌زن بود و تئوری پاساژهای او بر همین مبنا پی‌ریزی شده بود. پاساژها برای بنیامین مکان‌هایی بودند که زندگی شهری مدرن در آنها شکل می‌گرفت. فروشگاه‌های بزرگ و پاساژها، معابدی بودند که در آنها کالاها به‌عنوان بت پرستیده می‌شدند. هدف بنیامین از پروژه پاساژها، آوردن این حقایق پنهان به درون خودآگاهی نسل معاصر بود. ساده‌ترین راه برای خودآگاه‌کردن این است که نشان داده شـود ایـن ایمـاژ‌ها ادعاهایی کــاذبنــد. فرد پرسه‌زن تنها باید از این ایماژها آگاهی داشته باشد تا بتواند از گیرافتادن در دام خلسه رهایی یابد. به‌واقع در جهان کنونی افــراد در وضـعیـت خلسه‌واری گرفتار آمده‌‌اند، یعنی وضعیتی که در آن به مصرف زیاد و دیـدن صحنـه‌های نمایشی کالاها ترغیب می‌شوند و تنها از برای خرید است که به پاساژها می‌روند، اما پرسه‌زن واقعی تحت‌تأثیر این صحنه‌ها قرار نمی‌گیرد. پرسه‌زن واقعی باید از گرفتارشدن در دایره ایماژهای نمایشی رهایی یابد. بنیامین می‌گوید پرسه‌زن با هر گام، نیرویی جدید کسب می‌کند. نام یک خیابان که همیشه جذابیتی ایجاد می‌کند که در برابرش نمی‌توان مقاومت کرد و سپس احساسِ گرسنگی است که سرانجام یک پرسه‌زنی را رقم می‌زند. او مانند حیوانی ریاضت‌کشیده، در محله‌های ناشناخته پرسه می‌زند تا در اتاق بیگانه و سرد خویش، خسته و خراب از پای درآید. اما این پایان راه نیست، پرسه‌زن می‌تواند طغیانی در برابر تمام نظم‌ها و ناظمان باشد. پیاده‌رو برای او می‌تواند جولانگاهی از برای ایجاد خللی در فضای شهری قلمداد شود. شهر بیش از همه نظم و انضباط را می‌جوید، اما این پرسه‌زن است که خارج از قواعد شهری در پیاده‌رو‌ها جولان می‌دهد. پرسه‌زن بنیامینی نقطه مقابل روزمرگی‌هاست. او قهرمان دنیای مدرن است و از تمام چیزهای ملالت‌آور گریزان است. از تمام یکنواختی‌ها و روزمرگی‌هایی که بیشتر مردم در آن غرق شده‌اند. از منظر بنیامین، ‌تفرج بدون هدف، والاترین آرزوی پرسه‌زن است. او از جلو ویترین مغازه‌ها عبور می‌کرد، کالاها را تماشا می‌کرد و از آنها لذت می‌برد، بدون آنکه واقعا به مصرف کالا بپردازد. پرسه‌زن خلاق است، نسبت به امور آگاه است. او در میان ازدحام جمعیت می‌چرخد، دید می‌زند، به ویترین مغازه‌ها نزدیک می‌شود، اما هرگز دغدغه خرید ندارد. پرسه‌زن فعال است و لاقیدانه همه‌چیز را زیر نظر می‌گیرد. او فردی بیگانه است که در جست‌وجوی یک تسلای خاطر در شلوغی جمعیت ناشناس می‌چرخد. او در جست‌وجوی رازها و ابهام‌های نهفته در اشکال زندگی است و در پی یافتن نشانه‌ها و سرنخ‌هایی است، از آنچه در میان هزارتوی جمعیت، هزارتوی خاطرات و هزارتوی روابط پنهان شده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.