بامداد مدهوش
عبدالرحمن نجلرحیم. عصبشناس و عصبپژوه
هر بار که به یاد احمد شاملو میافتم، بیاختیار و شاید ناآگاه قطعه آخر شعر «جدال با خاموشی....؛ من بامدادم سرانجام»، به یادم میآید، شعری که گویا در تابستان سال63 سروده شده و در کتاب مدایح «بیصله» آمده است. آنجایی که گویی شاملو توهمات دوران مدهوشی (دیلریم) خود در بیمارستان را دور نریخته و در خاطر توانای خود نگهداشته تا از آن قطعات درخشانی در شعر خود ییافریند، که البته گویا هنرمندان بزرگ دیگری در دنیا چنین کردهاند. در این قطعه زیبا میتوانم خود را به ذهنیت دهها بیماری نزدیک کنم که در بیمارستان دچار توهمات در دوران مدهوشی خود میشوند و اوقات هولانگیز و ترسناکی را تجربه میکنند و ما پزشکان اغلب از منظر سومشخص ناظر به عمق احساس آنها بیتوجه میمانیم. شاملو حالتی هذیانی را مناسب فضای شعری خود قرار میدهد و در این راستا میسراید: «...قلب عافیت در اتاق عمل میطپد- در تشتک خلاب و پنبه- میان خرناسه کفتارها زیر میز جراح -...». در شرایطی هولناک و کابوسگونه، گویی او را برای صبحانه جراح آماده میکنند: «...در آشپزخانه هماکنون ـ دست یار جراح ـ برای صبحانه پزشک ـ شاعری گردنکش را عریان میکند. (کسی را اعتراضی هست؟!)..» در این بیمارستان که سر از توهم و هذیان برآورده، جراح چون پادشاهی اسطورهای، ظالم و خونخوار قصد کرده مغز شاعر را نواله چاشت خود کند و شاعر به نمایندگی از سوی دیگر انسانها، خود را شرف کیهان، هابیل زمان، طلیعه آفتاب، میداند، در دفاع از این قربانینشدن ظالمانه قرار است در اقدامی اسطورهای با غریوی تلخ، نواله مغز خود را برای جراح چون زهر افعی، کشنده کند: «...عریان بر میز عمل چاربندم ـ اما باید نعره برکشم ـ شرف کیهانیام آخرـ هابیلام من ـ و در کدوکاسه جمجمهام ـ چاشت سر پزشک را نوالهیی هست ـ به غریوی تلخ ـ نواله را به کاماش زهر افعی خواهم کرد ـ بامدادم آخرـ طلیعه آفتابام...». قدرت خلاقانه شاملو در دستمایه قراردادن هذیان وهمآلود برای خلق فضایی تمثیلی در این شعر ستودنی است، اما شاید هشداری باشد برای ما پزشکان که بیاعتنا از کنار این تجربه هولناک بیماران خود نگذریم و تلاش کنیم به دنیای ذهنی آنها نزدیک شویم. این تلاش در شریکشدن تجربه تلخ و دردناک دوران مدهوشی (دیلریوم)، موجب فهم و توان گستردهتری برای نمایانشدن و تقویت چهره انسانی کار سخت و حساس حرفه پزشکی میشود. فراموش نکنیم که همان شاملو، شاعر توانایی که در سالهای 60 چنین تمثیل ترسناکی از جراح در مغز و ذهن خود میسازد که برگرفته از تجربه مدهوشی اوست، از سال 75 تا 79، 9 بار در بیمارستان بستری میشود، در تمامی این مدت رابطهاش با پزشکان و جراحان خود بسیار حسنه بوده و در همین دوران بوده که سه شعرش را به سه دوست پزشک هدیه میکند. در هر مناسبتی که به شاملو فکر میکنم، آینه شعر او را شفافتر میبینم و متوجه موقعیت دشوار حرفه پزشکی میشوم، بهویژه در شرایط بحرانی که چگونه ما پزشکان و کارکنان بیمارستان، از نظرگاه بیماران و همراهان، به سهولت و سرعت، از هیأت فرشته درمیآییم و به دیو تبدیل شویم یا بالعکس. بدیهی است که این وضعیت شکننده احساسی متناقض و قضاوت اخلاقی سریع در بیمارستان که ناشی از شرایط بحرانی بیماران است، فشار مضاعفی بر وجدان حرفهای پزشکان و پرستاران، میگذارد که اغلب از دید دیگران پوشیده میماند. بهویژه این روزها که گویی دامنزدن به بحران اعتماد بین پزشک و بیمار، عرصه خالیکردن بغضهای فروخورده دیگر و بسیاری از تسویهحسابهای اجتماعی-سیاسی شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.