لزوم آگاهی بیماران از عوارض چشمی دیابت
مراجعه بهنگام، خط اول درمان
حمید احمدیه. فوقتخصص شبکیه- معاون پژوهشی مرکز تحقیقات چشم دانشگاه علومپزشکی شهیدبهشتی
بیماران دیابتی معمولا زودتر از همسالان خود بیماری کاتاراکت (آب مروارید) را تجربه میکنند و گلوکوم (آب سیاه) در آنها نسبت به سایر افراد جامعه از شیوع بالاتری برخوردار است. مهمترین اختلال چشمی دیابت درگیری شبکیه است که به آن رتینوپاتی دیابتی اطلاق میشود. بیماری دیابت بر اثر گذشت زمان بهتدریج با تخریب مویرگها و ایجاد تغییراتی در جدار رگها باعث اختلال در جریان خونرسانی بافتها میشود که این اختلال درنهایت بافتهای چشمی را در معرض کمبود اکسیژن قرار میدهد و «ایسکمی» (اختلال در اکسیژنرسانی) اتفاق میافتد. تغییرات فوق در تمام مویرگهای بدن فرد دیابتی رخ میدهد و مختص چشم نیست، اما این تغییرات به دلیل ساختار خاص شبکیه بهمرور پیامدهای شدیدی را از جمله برجایگذاشتن اثر منفی تدریجی روی بینایی شخص بههمراه دارد. در چشم، این اختلال خونرسانی و تغییراتی که در جدار مویرگها اتفاق میافتد سبب میشود سلولها به شکلی تغییر کرده و آسیب ببینند که آب و مواد چربی که بهطور طبیعی نباید از جدار مویرگ خارج شوند، نشت پیدا کنند. این نشت غیرطبیعی در ناحیه مرکز دید به نام ماکولا (نقطه زرد) سبب تورم میشود که در نتیجه آن، کارایی سلولهای ماکولا کاهش یافته و منجر به اختلال بینایی میشود. بیماری که دچار ورم ماکولا بر اثر عوارض دیابت شده است به دلیل کاهش دید به پزشک مراجعه میکند. این کاهش دید میتواند اندک یا شدید باشد. علاوهبرآن، نشت غیرطبیعی ممکن است منجر به رسوب مواد چربی در داخل بافت شبکیه نیز بشود که این رسوبات بهخصوص اگر در مرکز ماکولا تجمع پیدا کنند کاهش دید بسیار شدیدی را بههمراه دارد و در بعضی موارد ممکن است کاملا برگشتناپذیر باشد. عارضه مهم دیگری که در اثر اختلالات مویرگی شبکیه پیش میآید، آزادسازی غیرعادی برخی مولکولهاست. این مولکولها رشد رگهای جدید و غیرطبیعی را بههمراه دارند؛ وضعیتی که به آن «نورگزایی» اطلاق میشود. در صورتی که پیدایش این مویرگهای غیرطبیعی ادامه پیدا کند، خطرناک است. در مواقعی بافت فیبروز روی این عروق غیرطبیعی اضافه میشود و به دلیل کشیدگی، موجب خونریزی از این مویرگهای غیرطبیعی به داخل چشم و داخل زجاجیه میشود. کشیدگی شبکیه ممکن است درنهایت منجر به کندهشدن آن شده و نابینایی را بهدنبال داشته باشد. بسیاری از بیماران دیابتی اولینبار به دلیل تورم نقطه زرد (ماکولا)، دچار افت دید و به این صورت متوجه مشکل چشمی خود میشوند. از سوی دیگر خونریزی داخلچشمی این احساس را برای بیمار دیابتی ایجاد میکند که پرده سیاهی جلو دید او را گرفته است. پیدایش و پیشرفت رتینوپاتی دیابتی به عوامل متعددی بستگی دارد. مهمترین فاکتور، مدتزمان ابتلا به بیماری است. یعنی اگر شخصی بیش از 10سال به دیابت مبتلا باشد، احتمال وقوع این عوارض افزایش مییابد. از طرف دیگر هرچقدر دیابت کمتر کنترل شود، احتمال بروز عوارض چشمی افزایش مییابد. کنترلنکردن دیابت بهخصوص در چندسال اول بروز بیماری، ریسک پیدایش عوارض مختلف بیماری ازجمله عوارض چشمی و رتینوپاتی دیابتی را افزایش میدهد. هرچند وجود فاکتورهای ژنتیکی نیز در این زمینه مؤثر است. به عبارتی ممکن است دو فرد مختلف به یک میزان قند خون بالایی داشته و مدت ابتلای آنها به بیماری نیز یکسان باشد، اما یکی زودتر به رتینوپاتی دیابتی مبتلا شود و دیگری دیرتر که در اینجا فاکتورهای ژنتیک نقش تعیینکننده دارند. از دیگر عوامل مؤثر، بیماریهای همراه با دیابت است. برای مثال بیمار دیابتی که نارسایی کلیه هم پیدا کرده یا فشارخون بالا هم دارد، زودتر دچار عوارض چشمی خواهد شد. ازاینرو باید این آگاهی از سوی پزشکان و رسانهها به بیماران دیابتی داده شود که نباید برای مراجعه به چشمپزشک منتظر بروز علائم چشمی باشند. بلکه باید برای این افراد به صورت دورهای (حداقل سالی یکبار) و چنانچه عوارض دیابت شروع شده باشد با فاصله زمانی کوتاهتر معاینات چشمی انجام گیرد. بیمارانی که به دیابت نوع دو مبتلا هستند در ابتدای تشخیص بیماریشان باید برای معاینات چشمی مراجعه کنند. چراکه بیمار دیابتی تیپ دو ممکن است با وجود مبتلابودن به دیابت در سالها از بیماری خود بیخبر بوده و در این سالها دیابت تأثیر خود را روی چشم او گذاشته باشد. اما به دلیل آنکه بروز دیابت نوع یک همیشه به صورت حاد است و مدتزمان شروع بیماری مشخص است، بیمار میتواند اولین معاینات چشمی خود را پنجسال بعد از شروع بیماری انجام دهد. در صورتی که بیمار دیابتی دچار عوارضی از قبیل ورم ماکولا شده باشد، درمان به کمک تزریق داخلچشمی بهعنوان درمان اصلی و خط اول انجام میشود. در کنار آن میتوان برخی مواقع از لیزر یا تزریق برخی داروهای دیگر مثل کورتن هم کمک گرفت. تزریق داخلچشمی شامل داروهایی با ترکیباتی است که مولکولهایی را که باعث نشت چربی و آب به داخل بافت شبکیه میشود، مهار میکند. اما وقتی نورگزایی اتفاق میافتد، درمان اصلی، لیزر است. امروز به کمک لیزر در 80 درصد موارد در صورت پیدایش عروق غیرطبیعی میتوان این مویرگها را مهار کرد درحالیکه در گذشته اکثر این بیماران دچار نابینایی میشدند. تجربه انجام لیزر سالهاست نشان داده که این ابزار میتواند از رشد بیشتر مویرگهای غیرطبیعی جلوگیری کند. در صورت مراجعه دیرهنگام بیمار دیابتی به چشمپزشک و در زمانی که بیماری با لیزر هم کنترل نشود، بیمار نیازمند انجام جراحیهای پیچیده و زمانبر خواهد بود. مشکلی که درحالحاضر در کشور در ارتباط با بیماران دیابتی داریم، این است که اکثر بیماران در مورد عوارض چشمی دیابت آگاهی ندارند و برای معاینات چشمی دیر مراجعه میکنند. در بسیاری از مواقع به دلیل مراجعه دیرهنگام این بیماران برای معاینات چشمی، متأسفانه بیماری در مراحل پیشرفته قرار داشته و ممکن است نتایج درمان کاملا مطلوب نباشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.