تشدید رشد شهرنشینی در ایران
رشد شهرنشینی اتفاقی منحصر به ایران نیست، بلکه روندی جهانی است. در سال 1335 حدود 31 درصد جمعیت ایران در شهرها زندگی میکردند، اما اکنون این رقم به حدود 80 درصد رسیده است. کارشناسان گفتهاند افزایش شهرنشینی، ناشی از دو عامل تبدیل سکونتگاههای روستایی به شهر از یک سو و مهاجرت روستاییان به شهرها از سوی دیگر بوده است. اقتصاد تکمحصولی متکی به نفت و ورود اقتصاد ایران به اقتصاد سرمایهداری جهانی، بهویژه از زمان سلطنت پهلوی دوم و بهتبع آن، پیشرفت فنون، موجب آزادشدن بخش درخور توجهی از نیروی کار در روستاها شد، در نتیجه روستاییان برای کسب معاش روانه شهرها شدند که پیامد آن شهرنشینی شتابان و مواجهشدن شهرهای بزرگ با مشکلات بسیار بوده است. یکی از ویژگیهای شهرنشینی در بسیاری از کشورهای درحالتوسعه، تمرکز جمعیت شهری در یک یا چند شهر بزرگ است. به عبارت دیگر، درحالیکه ممکن است تعداد زیادی شهر در یک کشور وجود داشته باشد، اما عمده جمعیت در چند شهر زندگی میکنند. در ایران نیز همین وضعیت صادق است و حدود یکپنجم جمعیت ایران در استان تهران و یکششم جمعیت در شهر تهران زندگی میکنند. در چند شهر دیگر ایران نیز همین مسئله وجود دارد؛ با درنظرگرفتن جمعیت کلانشهری کشور از کل جمعیت شهری و محاسبه جمعیت پنج شهر دیگر شامل مشهد، اصفهان، تبریز، کرج و شیراز، میتوان دید که بیش از 33 درصد جمعیت شهری کشور در کمتر از یک درصد نقاط شهری زندگی میکنند. حسین ضرغامی، پژوهشگر مسائل مهاجرت، در مقالهای که در همایش مهاجرت در ایران منتشر کرده، نوشته است با یك تقسیمبندی كلی جمعیت شهری در دو گروه از کشورهای درحالتوسعه و كشورهای توسعهیافته میتوان گفت رشد شتابان جمعیت شهری در کشورهای درحالتوسعه، تا حد زیادی ناشی از سرریز جمعیت روستایی و ادامه حرکتهای مهاجرتی است که به عواملی بستگی دارد از جمله: ورود آرام صنعت به حوزههای کشاورزی، افزایش نسبی قابلیت تولید و آزادشدن نیروی انسانی و سپس روانهشدن آن به شهر، نبود زمین قابل كشت در حد نیاز یا بهرهبرداری بیشازحد كه منجر به فرسایش خاك شده و نبود اصلاحات لازم در زمینههای مختلف، حوادث طبیعی و پیامدهای منفی زیستمحیطی، سهولت نسبی دستیابی به خدمات اساسی در شهر و...، اما در شهرهای كشورهای توسعهیافته وضعیت متفاوتی به چشم میخورد. عمدهترین ویژگی آن در كاهش نرخ موالید به میزان كمترازحد جایگزینی است. نتیجه طبیعی آن افزایش نسبت كهنسالان در كل جمعیت با پیامدها و نتایج خاص خود است. این پدیده از نیمه دوم قرن بیستم تحولات شگرفی داشته و براساس پیشبینیها این افزایش چشمگیرتر نیز خواهد بود. همین اتفاق در ایران نیز رخ داده و مسیر آینده جمعیتی کلانشهرهای ایران را روشن خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.