پژوهشگاه یا دانشگاه؛ آموزش با کدام است؟
محسن کمالیان- استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
بیش از یک دهه است سؤالهای مهمی که در ادامه میآید در دانشگاهها، پژوهشگاهها، وزارتخانهها و مجموعه نظام آموزش عالی کشور محل بحث و مناقشه است. با اینکه موضوع کاملا غیرسیاسی و به نظام علمی کشور مرتبط است اما دامنه بحث و مناقشه در ماههای گذشته بالا گرفته است. برخی معتقدند مسئولیت آموزش باید از پژوهشگاهها ستانده و در دانشگاهها منحصر شود. برخی دیگر اما مخالف هستند. یادداشت حاضر بر آن است تا از منظر یک عضو هیأت علمی پژوهشگاه، پاسخی فشرده به این سؤالات ارائه دهد:
1- پژوهش در پژوهشگاه با پژوهش در دانشگاه چه تفاوتی دارد؟ 2- چرا پژوهشگاه به دانشجویان تحصیلات تکمیلی نیاز دارد؟ 3- چرا پژوهشگاه باید بتواند در حد رفع نیاز خود، کار آموزشی کند؟ نخست: پژوهش در پژوهشگاه بهصورت مأموریتگرا و منسجم انجام میشود. هر پژوهشگاه مأموریتی دارد که پاسخگویی به سؤالات تخصصی جامعه در حوزهای خاص است. روش پژوهشگاه برای یافتن پاسخهای علمی و اصولی به این سؤالات تخصصی، پژوهش است. پس پژوهش در پژوهشگاه فقط و فقط در راستای مأموریتی خاص انجام میشود که پاسخگویی به سؤالات تخصصی خاص است. از طرفی پژوهش در پژوهشگاه شکلی منسجم دارد. عضو هیأت علمی پژوهشگاه به فراخور مأموریت سازمان و حوزه تخصصی خود، یکی، دو محور پژوهشی انتخاب میکند و سالها به شکلی پیوسته، متمرکز و منسجم اطراف این محورها کار میکند. پروژههای پژوهشی که عضو هیأت علمی پژوهشگاه تعریف میکند، همچنین مقالاتی که از پروژههای پژوهشی او منتج میشود، به لحاظ موضوع، منسجم و همگی اطراف همان چند محور معدود پژوهشی است. افزون بر این، پروژه پژوهشی عضو هیأت علمی پژوهشگاه معمولا بخشی از یک طرح کلان پژوهشی بزرگتر چندساله است که پروژههای پژوهشی دیگری را نیز دربر دارد. مجریان این پروژهها، ممکن است اعضایی دیگر از هیأت علمی پژوهشگاه باشند که حتی در گروههای پژوهشی و چهبسا در پژوهشکدههای دیگر عضویت دارند. مَخلَص کلام آنکه پژوهشگاه برای پاسخگویی علمی و اصولی به سؤالات تخصصی جامعه، طرحهای کلان پژوهشی چندسالهای تعریف میکند که در چارچوب آنها، اعضای هیأت علمی به شکلی گروهی و منسجم کنار هم قرار میگیرند و هر کدام متناسب با تخصص خود گوشهای از پژوهش را انجام میدهند؛ بنابراین در پژوهشگاه نهتنها پژوهش هر عضو هیأت علمی شکلی منسجم دارد، بلکه میان پژوهش مجموعه اعضای هیأت علمی نیز نوعی انسجام برقرار است. در دانشگاه اما پژوهش وضعیتی دیگر دارد. پژوهش در دانشگاه مأموریتگرا نیست. چون دانشگاه مأموریت پاسخگویی به سؤالات تخصصی حوزه خاصی را عهدهدار نیست. دانشگاه مأموریت مهم دیگری دارد که تربیت نیروی متخصص در حوزههای مختلف است. بنابراین دانشگاهیان آزاد هستند تا اطراف هر موضوعی که در راستای حوزه تخصصی آنهاست، پژوهش کنند. پژوهشِ عضو هیأت علمی دانشگاه معمولا به یکی، دو محور پژوهشی محدود نیست. گستره موضوعات پژوهشی عضو هیأت علمی دانشگاه معمولا بسیار وسیعتر از عضو هیأت علمی پژوهشگاه است. حتی دانشجویان تحصیلات تکمیلی این امکان را دارند که به استاد راهنمای خود، موضوع پژوهش رساله کارشناسی ارشد یا دکترا را پیشنهاد کنند. مخلص کلام آنکه پژوهش عضو هیأت علمی دانشگاه در قیاس با پژوهشگاه معمولا انسجام بسیار کمتری دارد. انسجام میان فعالیتهای پژوهشی اعضای هیأت علمی دانشگاه نیز برهمیناساس، به طریق اولی بسیار کمتر است. قاعده پژوهش در دانشگاه چنین است. البته استثنائاتی همواره وجود دارد. دوم: عضو هیأت علمی پژوهشگاه معمولا برخی پروژههای پژوهشی را منفردا و بدون دستیار اجرا میکند، بعضی را نیز در قالب کار گروهی با کمک دستیار. وجود دستیاران پرتوان پژوهشی در کنار عضو هیأت علمی، امری مألوف در سراسر جهان و بهراستی یک ضرورت است. چون به عضو هیأت علمی امکان میدهد تا افزون بر اجرای مستقیم چند پروژه پژوهشی، تعدادی پروژه پژوهشی دیگر را نیز به طور همزمان هدایت کند. استفاده بهینه از انرژی و ظرفیت عضو هیأت علمی، سرعت پاسخگویی به نیازهای تخصصی کشور و همچنین سرعت تولید دانش را مضاعف میکند. عضو هیأت علمی ایدهپردازی میکند و دستیاران پژوهشی با برنامهریزی و هدایت استاد ایده او را میشکافند. دستیار پژوهشی بهتر است دانشجوی تحصیلات تکمیلی باشد تا کارمندِ کارشناس. چه، دانشجو انرژی و نشاط جوانی دارد همراه با انگیزهای قوی برای پیشرفت، که خلاقیت، پشتکار، سرعتِ پاسخگویی به نیازهای تخصصی کشور و نیز سرعتِ تولید دانش را افزایش میدهد. کارمندِ کارشناس اما متناسب با افزایش عمر، انرژی، نشاط و انگیزه پژوهشیاش قهرا کاهش مییابد که تقلیل خلاقیت، پشتکار، سرعت پاسخگویی به نیازهای تخصصی کشور و سرعت تولید دانش را موجب میشود. دانشجو پس از چند سال کار علمی پژوهشی، فارغالتحصیل شده و یک متخصص جدید به جمع نیروهای متخصص کشور اضافه میشود. کارمندِ کارشناس اما تنها خود تجربه کسب میکند و در فرایند پژوهش، نیروی متخصصِ جدید تربیت نمیشود. سوم: دانشجویان تحصیلات تکمیلی که قرار است در پژوهشگاه روی موضوعی پژوهش کنند، بدیهی است که نیازمند آن هستند تا قبل از آغاز پژوهش، برخی درسهای تخصصی پیشنیاز را بگذرانند. استاد راهنما و اعضای هیأت علمی پژوهشگاه که سالهاست اطراف موضوع و محور موردنظر پژوهش و مرزهای دانش را جابهجا کردهاند، بدیهی است که در آن حوزه تخصصی، مسلط، به روز و صلاحیت کامل تدریس را دارا هستند. صلاحیت اعضای هیأت علمی پژوهشگاه برای تدریس دروسی که در اطراف آن مقالات متعددی را منتشر و تولید دانش کردهاند، مسلما از اعضای هیأت علمی دانشگاه کمتر نیست که معمولا اطراف آن موضوع یا مقالهای ننگاشتند یا کمتر نگاشتند. دقیقا به همین سبب است که در بسیاری از دروس تخصصی که پژوهشگاهها ارائه میکنند، دانشجویان دانشگاهها نیز به عنوان میهمان شرکت میکنند. همچنین به همین سبب است که بسیاری از اعضای هیأت علمی پژوهشگاهها، پیوسته برای تدریس پارهای دروس تخصصی به دانشگاهها دعوت میشوند. لذا منطقی نیست مسئولیت تدریس دروس تخصصی دانشجویان تحصیلات تکمیلی پژوهشگاه، از پژوهشگاه ستانده و بر عهده دانشگاه گذاشته شود. جمعبندی/ دانشگاه و پژوهشگاه، دو رکن نظام علمی کشور هستند با مأموریتهای متفاوت. مأموریت دانشگاه، تربیت نیروی متخصص است و مأموریت پژوهشگاه، پاسخگویی به سؤالات تخصصی جامعه در حوزهای خاص. پژوهش در پژوهشگاه مأموریتگرا و منسجم است. اما در دانشگاه، پژوهش مأموریتگرا نیست و دایره انتخاب موضوع بسیار گستردهتر است. اعضای هیأت علمی پژوهشگاه برخی پروژههای پژوهشی را منفردا، برخی را نیز با کمک دستیاران پژوهشی اجرا میکنند. دانشجوی تحصیلات تکمیلی، به یُمن انرژی، نشاط جوانی و انگیزه بالا، بهترین دستیار پژوهشی است که حضورش در پژوهشگاه، سرعت پاسخگویی به نیازهای تخصصی کشور و همچنین سرعت تولید علم را مضاعف میکند. صلاحیت پژوهشگاه و اعضای هیأت علمی آن، برای تدریس دروسی که پیوسته در حوزه آن مقاله منتشر و علم تولید میکنند، محرز و بیش از دیگران است. واگذاری مسئولیت آموزش دروس تخصصی دانشجویان تحصیلات تکمیلی پژوهشگاه به دانشگاه، همان اندازه خطاست، که واگذاری مسئولیت هدایت رسالههای مقطع تحصیلات تکمیلی دانشگاه به پژوهشگاه. در دانشگاه، آموزش اصل است و پژوهش فرع. اما در پژوهشگاه، پژوهش اصل است و آموزش فرع. در دانشگاه پژوهش در خدمت آموزش است. اما در پژوهشگاه، آموزش در خدمت پژوهش است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.