گامی به جلو در یک راه ناهموار
اردشیر زارعیقنواتی : تصویب قطعنامه 2254 شورای امنیت سازمان ملل متحد در روز جمعه 18 دسامبر، درباره بحران سوریه با توجه به اهمیت موضوع و همچنین عبورنکردن از یک «چارچوب کلی» تقریبا با استقبال تمام بازیگران متفاوت و بعضا متناقض عرصه شطرنج خونین این کشور روبهرو شد. تعیین یک چارچوب کلی و تفسیرپذیر هرچند که راه را برای تعیین تکلیف بحران باز نمیکند، اما برای شروع یک پروسه احتمالی «آشتی ملی» در شرایط کنونی که همه راههای آزمودهشده قبلی به بنبست رسیده است، اجتنابناپذیر بوده است. در شرایطی که اختلافات اساسی درباره آینده سوریه همچنان به جای خود باقی مانده است، صدور این قطعنامه در نوع خود میتواند بهعنوان «نقشه راه» در جریان حلوفصل بحران تلقی شود. قطعنامه در همین گام اول میتواند بهعنوان یک موفقیت و مصالحه عمومی در جریان بحرانی بهحساب آید که از همان آغاز رویاروییها، بنیان منازعه بر تقابل حداکثری گذاشته شده بود و «آنارشی» در حوزه سیاسی و عملیاتی این امکان را فراهم میکرد که یک بازیگر سوم، «داعش»، یا به تعبیر واقعیتر «بنیادگرایی تروریستی» موجبات بروز و ظهور خود را بر روند وقایع تحمیل کند. اصولا داعش و بهطورکلی تروریسم بنیادگرای سنی، از همان ابتدا با بهرهگرفتن از تضادهای بینالمللی، اختلافات منطقه و نارضایتی بخشهایی از جمعیت اعراب سنی از حاکمیت مستقر در سوریه، توانست هژمونی خود را بهعنوان بدیلی پذیرفتنی و کارتی قابلاعتنا در بین مخالفان «بشار اسد» در عرصه داخلی و خارجی تثبیت کند. در شرایطی که مخالفان بهاصطلاح میانهروی اسد همچون حبابی بر آب محو میشدند، گروههای بنیادگرای تروریست، خود را بهعنوان تنها آلترناتیو موجود در عرصه میدانی جنگ داخلی- فرقهای سوریه تحمیل کردند و در ماحصل این آرایش نظامی و خلاء امنیتی، داعش موفق شد یک حوزه و جغرافیای سرزمینی را در بخشهایی از جغرافیای سوریه و عراق ایجاد کند و موقعیت خود را به سطح یک «دولت خاکستری» ارتقا دهد. دستکم در شرایط کنونی و پس از حوادث تروریستی در اروپا و آمریکا (بهویژه عملیات تروریستی در پاریس و سنباردینوی کالیفرنیا در یک ماه گذشته) که گروههای مرتبط با القاعده و داعش با خاستگاه و گرانیگای بحران سوریه دهشتافکنی خود را این بار به رخ غرب کشیدند، دیگر مماشات با این گروه و بهطورکلی تروریسم جهادی دستکم در ابعاد بینالمللی غیرقابل چشمپوشی بود. بدون شک، صدور قطعنامه 2254 نتیجه شکست طرح «خاورمیانه نوین» تلقی میشود که برای تغییرات سیاسی و جغرافیایی این منطقه از جهان از سوی بعضی از نظریهپردازان و سیاستمداران غربی تدوین شده و شکست آن به اثبات رسیده بود. این شکست استراتژیک موجب نهادینهشدن یک آنارشی سیاسی- امنیتی در منطقه از جغرافیای جهانی شد که ترکشهای آن درقالب عملیاتهای تروریستی و هجوم پناهجویان خاوری بهسمت اروپا، آنچنان نظام جهانی را وحشتزده کرد که تنها راه باقیمانده تعدیل سیاستهای «پیشینی» و رفتن بهسوی مصالحهای عمومی حول «مدیریت اجماعی» در دو سوی جبهه منازعه بینالمللی بود. نزدیکشدن مواضع واشنگتن به مسکو، در شرایطی که از سه ماه قبل روسیه با ورود فعال نظامی به عرصه جنگ سوریه توانسته بود بسیاری از معادلات موجود را بهصورت اساسی دچار تغییر کند و موازنه را بهسود دولت اسد برهم بزند، در کنار بنبست موجود در بحران توانست سطح منازعه را به نقطهاي نزدیک کند که هرگونه ریسک بازی برای بازیگران بینالمللی و منطقه بسیار خطرناک و پرهزینه تلقی میشد. در شرایطی که اطلاعات رهبران کرملین نشان میداد که اتاقهای فکر غرب و محور عربی- ترکی تمام قدرت خود را حول سقوط نهایی دمشق متمرکز کردهاند، «ولادیمیر پوتین» با پذیرش ریسک بازی «رولت روسی» به کمک متحدین منطقه خود ازجمله ایران و حزبالله لبنان نهفقط تمام معادلات موجود را برهم زد که حتی موفق شد با تغییر موازنههای سیاسی- نظامی در بحران سوریه دیگران را نیز مجبور به پذیرش مصالحه کند. در قطعنامه جدید شورای امنیت، اصول چهارگانه اجرای آتشبس، تشکیل دولت انتقالی، تدوین قانون اساسی جدید برای برگزاری انتخابات و درنهایت بعد از طی فرایند 18ماهه مراجعه به آرای مردم سوریه برای تعیین آینده سیاسی کشور، طوری تدوین شده است که هیچ مرجع یا کشور ثالثی نتواند با این شروط اساسی مخالفتی ابراز کند. هرچندکه از همان زمان تصویب قطعنامه و حتی در جریان کنفرانس مطبوعاتی «جان کری»، وزیر خارجه آمریکا و «سرگئی لاوروف»، همتای روسی او، نشانههای روشنی از اختلاف نظرهای بنیادین طرفین کاملا مشهود بود؛ اما همزمان هر دو طرف نیز میدانستند که گامی در شورای امنیت برداشته شده است که الزام اجتنابنشدنی برای خروج از بنبست موجود است. از یک طرف اختلافنظر حول آینده سیاسی اسد موضوعی محوری است که هنوز دو طرف منازعه در ابعاد ملی، منطقه و بینالمللی نتوانستهاند از خطوط قرمز خود عبور کنند؛ اما صدور قطعنامه برای اجرای مفاد چهارگانه آن بدون اشاره به این موضوع، درواقع یک موفقیت برای مسکو و متحدین منطقه آن تلقی میشود. از طرف دیگر، اختلاف قدرتهای هفدهگانه حاضر در مذاکرات نیویورک، جهت طبقهبندی گروههای تروریست و فهرست نمایندگان مشروع مخالفان برای شرکت در مذاکرات، هنوز یک موقعیت ابهامآمیز و پرمجادله است که بهراحتی حل شدنی نخواهد بود؛ اما همینکه گروه «داعش» و «جبهه النصره» بهعنوان گروههای تروریست در قطعنامه قید شده است، با توجه به جایگاه قدرتمند آنان در عرصه میدانی و روابط پیدا و پنهان بعضی بازیگران داخلی و خارجی با آنان، از این پس میتواند دست این طیف از متحدان و حامیان را برای همدستی با این تروریستها ببندد. بههمیندلیل، این قطعنامه را میتوان اولینگام و مهمترین اقدام در جهت حل بحران سوریه قلمداد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.