پري صابري، فريار جواهريان و معصومه مظفري از لاشايي گفتند
بهشت كودكي روي بوم زن نقاش
شرق:يك زن نقاش، بار ديگر ميزبان موزه هنرهاي معاصر تهران شد. براي سومينبار فضاي نمايشگاه موزه هنرهاي معاصر تهران به يك هنرمند اختصاص پيدا كرد. تابهحال دو نمايشگاه انفرادي از ايران درودي برگزار شده و براي سوميندفعه، اينبار نوبت به فريده لاشايي رسيده است؛ نقاشي كه وقتی صحبت از او ميشود بيشتر با صفت «پركار» توصيف ميشود. تا هفتم اسفند سال جاري فضاي موزه هنرهاي معاصر تهران به مرور آثار فريده لاشايي اختصاص دارد. او البته علاوهبر نقاشي، در نوشتن و ترجمه هم فعاليت داشت كه يكي از معروفترين آثارش در اين زمينه رمان «شال بامو» نام داشت. لاشايي در سال ۱۳۲۳ در رشت متولد شد و در سال ۱۳۲۹ بههمراه خانواده به تهران نقلمکان کرد. او در سال ۱۳۴۲ برای ادامه تحصیل به آلمان رفت و بیش از هرچیزي شیفته برتولت برشت شد. در ۱۹۶۶ (۱۳۴۵) به اتریش رفت و در استودیو ریدل، سازنده معروف شیشه در کوفشتاین، مشغول به کار شد و طراحی کریستال و حکاکی آموخت. دوسال بعد، اولین نمایشگاه خود را از کارهای کریستالیش در گالری دوموی میلان برگزار کرد و اولین نمایشگاه انفرادی خود را در ایران در گالری تهران در سال ۱۳۵۳ برپا کرد. لاشايي به انیمیشن هم گرایش پیدا کرد و تصاویری ساخت که در پسزمینه فضاهای نقاشیاش حرکت میکردند. او در ششم اسفند سال ۱۳۹۱ در ۶۸سالگی درگذشت.در آثار لاشايي طبیعت و تنههاي درختان به تصوير كشيده شدهاند و گفته ميشود نقاشيهايش در نوسانی بین انتزاع (آبستراکسیون) و شکلنمایی (فیگوراسیون) هستند. او در سالهاي پاياني عمر با سرطان ميجنگيد اما به گفته بسياري از نزديكانش اين موضوع مانع از آن نشد كه دست از كار بكشد و حالا با گذشت سهسال از درگذشت او، نامش اين روزها با نمايشگاه «در جستجوي گمشده» بار ديگر شنيده ميشود. البته در اين نمايشگاه علاوهبر آثار لاشايي، نمونههايي از گنجينه موزه هنرهاي معاصر تهران هم نمايش داده شده است تا مخاطب فضايي از سالهاي فعاليت لاشايي در داخل و خارج از كشور بهدست آورد. در افتتاحيه نمايشگاه نيز چهرههايي همچون پري صابري، بهمن فرمانآرا، قباد شيوا، وزير ارشاد و گالريداران و میهمانهاي خارجي حضور داشتند هرچند كه دراينميان حضور اندك همصنفان او از عرصه نقاشي حس ميشد كه بيشتر به اين زمزمه دامن ميزد كه برخي از نقاشان معتقد هستند چرا موزه هنرهاي معاصر بايد به نمايش آثار فريده لاشايي اختصاص پيدا كند. فريار جواهريان كه يكي از دو كيوريتور نمايشگاه است، در پاسخ به اينكه چه لزومي براي برپايي نمايشگاه لاشايي در اين موزه وجود داشت، به «شرق» گفت: «دوسال طول كشيد تا مدير موزه هنرهاي معاصر تهران (مجيد ملانوروزي) براي برپايي اين نمايشگاه رضايت دهد. او در ابتدا گفت كه برپايي نمايشگاه فريده لاشايي بهتنهايي امكانپذير نيست و حداقل بايد آثار يك هنرمند ديگر هم به آن افزوده شود. فريده دوست نزديكم بود و ميخواستم نمايشگاه او برگزار شود بنابراين پيشنهاد كردم در كنار آثار او، بخشي از گنجینه موزه هنرهاي معاصر نيز به نمايش گذاشته شود و همين موضوع باعث موافقت مدير موزه شد». او كه علاوهبر كيوريتوي، معمار نيز هست، افزود: «از خرداد امسال نيز جرمانو چلانت به ما پيوست. مانلي كيكاووسي (دختر فريده لاشايي) براي اجراي سخنراني در زمان برگزاري نمايشگاه با چلانت صحبت كرده بود اما وقتي او آثار لاشايي را ديد، از برگزاري نمايشگاه بسيار استقبال كرد و گفت كه حاضر است در موضوع كيوريتي به من كمك كند، بههميندليل هم كيوريتي نمايشگاه با حضور دونفر انجام شد. من بهدنبال آن بودم كه ميان آثار گنجينه و فريده لاشايي ارتباط برقرار كنم و چلانت هم پيشنهاد كرد كه نهتنها آثاري را از گنجينه نمايش دهيم كه پسزمينه ايراني دارند بلكه كارهايي انتخاب شوند كه پسزمينه جهاني داشته باشند. با توجه به اين مسئله، آثار هنرمندان ايراني را به كارهاي هنرمندان خارجي ربط داد همچون محصص با بيكن يا زندهرودي يا فرانسيس كلاين با زندهرودي». جواهريان در مورد اين نمايشگاه گفت:«فريده لاشايي يك نقاش مدرنيست است. بيشتر هنرمندان ما جنبههاي بصري واضحي را به ميراث فرهنگي ايران پيوند دادهاند مانند هنرمندان مكتب سقاخانه اما تعداد بسيار انگشتشماري، مدرنيست ايراني داريم كه به صورت عيني از عناصر ايراني استفاده نكردهاند همچون منوچهر يكتايي، سهراب سپهري، بهمن محصص، ناصر عصار، بهجت صدر، فريده لاشايي و...، براي من اينها مدرنيستهايي هستند كه به زبان بصري و نمادهاي عيني فرهنگ ايراني وابستگي نداشتهاند و آثار قويای خلق كردهاند بهخصوص ناصر عصار و بههميندليل دوست دارم آثار اين هنرمندان بيشتر معرفي شود». او سپس به نحوه گردآوري آثار اشاره كرد:«فريده لاشايي چهارهزار اثر دارد. بيشتر اين آثار در ايران در اختيار مجموعهداران و گالريداران بودند. سه اثر در اختيار بانك مركزي، دو اثر در كاخ سعدآباد و سه اثر هم در پمپيدو پاريس بودند». آثار لاشايي نيز همچون بسياري ديگر از هنرمندان پس از درگذشتش با قيمت بالاتري فروخته شدند هرچند اين موضوع به صورت رسمي عنوان نشده اما گفته ميشود برگزاري اين نمايشگاه در توجه به بازار فروش او بيتأثير نيست. جواهريان در پاسخ به اين موضوع چنين عنوان كرد: «من كاري به اين مسائل ندارم. اتفاقا يكي از اولين موضوعاتی كه آقاي ملانوروزي در گفتوگو با دختر فريده لاشايي به آن اشاره كرد اين بود كه با برپايي اين نمايشگاه، قيمت آثار مادرش دوبرابر ميشود. من تنها يك كار قديمي مربوط به 20 سال قبل از او دارم كه بهعنوان هديه به من داده بود و قصد فروشش را هم ندارم. آخرين كار او در كريستيز دوبی 56 هزاردلار فروخته شد و در يكي از حراجهاي تهران هم 300 ميليونتومان به فروش رفت. مسلم است وقتي براي هنرمندي نمايشگاه انفرادي در موزه هنرهاي معاصر تهران برگزار شود، قيمت آثارش بالا ميرود اما براي من توجه به فريده لاشايي مهم بود».جواهريان در توصيف خصايص لاشايي اظهار كرد: «او يك انسان فوقالعاده، دوستی صادق و فردي بود كه از لحاظ اخلاقي و بسياري از جنبههاي ديگر با او همذات پنداري ميكردم. ما در نمايشگاه باغ ايراني هم با هم كار كرده بودیم. او آدم عجيبي بود. او در رشت به دنيا آمده بود و بهنظرم مناظر شمال ايران مانند رشت و بندرانزلي در او بيشترين تأثير را گذاشته بود. او بهشت كودكياش را در بزرگسالي و در كارهايش دنبال كرد». همچنين پری صابری، كارگردان شناختهشده تئاتر، با بيان اينكه لاشايي هنرمندي جهاني در تاريخ هنر ايران است، به «شرق» گفت: «اگر بخواهیم درباره او صحبت کنیم، لازم است خیلی خوب آثارش را تماشا کنیم چون جهان هنرمند در مجموعه آثارش هویدا میشود. لاشایی یکی از شاخصترین هنرمندان همدوره ما بود که با هم معاشرت داشتیم و او را از نزدیک میشناختم. اثری که لاشایی از خودش بهجا گذاشته، ابدا مربوط به جنسیت و زنبودنش نیست. قدرت بیان اوست که جهان آثارش را یکه و شاخص میکند». او در مورد اين نمايشگاه نيز عنوان كرد: «لاشایی یکی از مهمترین هنرمندان این دوره است. آثار او حکایتگر زیبایی مطلق است، آنهم در زمانهای که زیباییها کمتر به چشم میآیند. فریده کسی بود که هم در هنرش بسیار پرقدرت عمل کرد و هم در عرصه زندگی قدرتمندانه با بیماری مهلکش سالها جنگید».در ميان نقاشان، معصومه مظفري، رئيس انجمن نقاشان ايران و يكي از دوستان فريده لاشايي، از جمله كساني است كه از برپايي اين نمايشگاه خوشنود است. او البته گله دارد كه در تاريخ هنر ايران هنرمندان ديگري همچون لاشايي هستند كه بايد براي آنها هم در مراسمها و مكانهاي رسمي و دولتي بزرگداشت و نمايشگاه برگزار شود. مظفري در مورد جايگاه لاشايي در هنرهاي تجسمي ايران گفت: «او نقاشی تأثيرگذار و فرد خلاقي بود كه در شاخههاي مختلفي مانند نقاشي، ويدئوآرت، نوشتن و ترجمهكردن فعاليت كرد كه همه آنها در يك اصل بههم وصل ميشدند و آن هنر بود. او بسيار پركار، پرتلاش و خستگيناپذير بود و مدام خلق ميكرد. خلقكردن براي او اهميت داشت. زمان آفريدن برايش مهم بود و در هركدام از شاخههايي كه كار كرده بود، توانمنديهاي زيادي داشت. بههرحال او بخشي از تاريخ هنر معاصر ماست كه بايد معرفي شود».او در توصيف شخصيت لاشايي گفت: «من چندسالي از او كوچكتر بودم. شايد او با همسنهايش راحتتر صحبت ميكرد. او در سالهاي آخر عمرش به دليل معالجه براي درمان بيماريای كه داشت، مدام درحال سفر بود اما قبل از آنكه بيمارياش عود پيدا كند، زيادتر او را ميدیدم، بسيار خوشصحبت و خوشمشرب بود و حس هنرمندانهاي را در حضورش حس ميكرديد. انگار همهچيز از فيلتر هنرمندانهاش عبور ميكرد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.