|

گفت‌وگو با سمیرا کلکته‌چی

هویت تبریز کم‌رنگ نشود

جوان بود ولی جاافتاده. همه، پیر و کوچک، از او حساب می‌بردند و حرفش در بازار اعتبار داشت. بار کاروان را بررسی کرده و پیاپی دستوراتی به ملازمان خویش می‌داد. کاروان قرار بود فرش ابریشم تبریز را تا کلکته ببرد و در ازایش چای اعلا بار کرده و با خود به تبریز بیاورد. شهرت کاروان‌های او به شترهایی بود که همگی نشان و مهروموم مخصوص کلکته‌چی را با خود داشتند. مرد هرروز صبح علی‌الطلوع، بعد از راهی‌کردن کاروان به رتق‌وفتق امور می‌پرداخت. صبح اگر گذارت به حجره او می‌افتاد، می‌شنیدی که با صدای بلند و رسا از کارکنانش می‌خواست که در جداکردن اموال دقت کنند، مبادا به‌خاطر کم‌دقتی، حق‌الناسی مابین آن‌همه کیسه برنج و چای گم شده و ضایع شود... حاج‌منصور کاشانی دو بارِ شتر برنج، حاج‌عباس سه کیسه چای فرد اعلا، حاج‌محمد خراسانی... آهای پسر! مواظب باش برنج‌ها زمین نریزند، برکت خدا را باید قدر دانست. محمد باقرالتجار، معروف به کلکته‌چی سال‌ها پیش وقتی این داستان را شکل داد که هنوز بساط قهوه در قهوه‌خانه‌های تبریز به راه بود. شاید بخشی از فرهنگ چای‌خوری مردمان این دیار و خاک، وامدار این مرد باشد؛ مالک‌التجاری که بعدها [در زمان پهلوی و اجباری‌شدن اختیار شناسنامه] پسرش نام کلکته‌چی را برای ادامه راه او برای خود برگزید. امروز در کنار نواده این خاندان بزرگ، سمیرا کلکته‌چی، هستیم که گویی می‌خواهد جریان‌ساز در عرصه نگاه به فضای مصنوع و حفظ تاریخ این شهر[تبریز] باشد. در شهری که چای را پدرِ پدربزرگش به آن معرفی کرد؛ قرار است در کنار او یک فنجان چای داغ نوشیده و به صحبت‌هایش گوش دل فرا دهیم. سمیرا کلکته‌چی هرچند دوست ندارد درموردش صحبت کنیم ولی ما مسئولیت اجتماعی خویش می‌دانیم تا به این مورد نیز اشاره کنیم که این بانو نه‌تنها دلسوز هویت و معماری این شهر بلکه خیری است مؤمن و متعهد به شهر و کودکان آن [از کمک به کودکان مبتلا به سرطان و برگزاری انواع مراسم‌های فرهنگی برای این عزیزان تا مشارکت در تسهیلات امور تحصیلی دانش‌آموزان کم‌بضاعت]. یک فعال اجتماعی خوش‌خلق و یک کارفرمای خوب [که بر همگان روشن است، رشد معماری و شهر تا چه حد خود را وابسته‌ به کارفرمایی دقیق و خوب می‌داند].

‌وقتی صحبت از کلکته می‌شود، طعم تلخ و شیرین چای را می‌توانیم در دهان خود مزه‌مزه کنیم. خانم کلکته‌چی از خود و اجداد خود برای ما بگویید؟ بله. درست است. البته خاندان کلکته‌چی فقط تجارت چای را برعهده نداشتند [هرچند بنا به نام کلکته بیشتر مردم تبریز فقط ما را با تجارت چایمان می‌شناسند]. ساخت یکی از بزرگ‌ترین کارخانه‌های ریسندگی و بافندگی تبریز و احداث چندین‌وچند کارگاه فرش‌بافی در این شهر نیز در کارنامه خانواده ما آمده است. ‌در یکی از برداشت‌های مرمتی که برای مسجد جامع تبریز داشتیم به کاشی‌ای برخوردیم که نام کلکته‌چی آنجا هم آمده بود. برایمان جالب بود که نام کلکته‌چی را حتی در مسجدجامع این شهر می‌بینیم... . کتابخانه مسجدجامع تبریز اهدایی کلکته‌چی‌هاست. ‌وقتی بحث فضای معماری، آن‌هم از نوع تاریخی باشد کار مشکل‌تر می‌شود. چون کالبد وجود دارد و باید روی آنچه هست کار شود. درست مانند هنرمند گریمی که می‌خواهد آنچه هست را بهبود بخشد. کوچک‌ترین خطایی می‌تواند جبران‌ناپذیر باشد. شما به نحوی اشاره کردید به دغدغه اصلی من برای مرمت خانه‌های تاریخی کلکته‌چی. مراحل تملک این خانه‌ها خوشبختانه و با کمک شهردار منطقه هشت، دکتر مدبر، با موفقیت انجام پذیرفت. امیدوارم از این پس نیز گروه معماری و مرمت‌کاری که مسئولیت این خانه‌ها را برعهده خواهند داشت، از هنر و فن خود برای بهبود اوضاع این خانه‌های تاریخی بهره جویند و کارشناسانه و دلسوزانه با این آثار تاریخی که هویت معماری شهر هستند روبه‌رو شده و برخورد کنند. ‌ مرمت نزد اهل‌فن مراحل و منازل مختلفی دارد. این روزها همچنان‌که خودتان هم گفتید، درگیر ماجرای خانه‌های تاریخی کلکته‌چی هستید. امید می‌رود هرچه‌زودتر مرمت این خانه‌های تاریخی شروع شود. می‌دانید که در کنار مرمت، بحث احیا یا کاربری جدید مطرح می‌شود. به‌عنوان نواده خانواده کلکته‌چی و کسی که برای حفظ و بقای این خانه‌ها تا به امروز تلاش‌های بی‌شماری کرده است، بیشتر دوست دارید این خانه‌ها در آینده چه نوع کاربری‌ای پیدا کنند؟ البته بهتر است بگویید یکی از اشخاصی که برای این خانه‌ها تلاش کرده است. چراکه مسلما بدون یاری و کمک دیگر افراد دلسوز به‌تنهایی کاری از پیش نمی‌بردم. مثلا شورای کلان‌شهر تبریز یا اگر مهندس رحیم کلکته‌چی این فداکاری را برای شهر انجام نمی‌دادند و حاضر به تملک خانه از طرف شهرداری نمی‌شدند، صحبت‌های هم‌اکنون ما عملا بی‌معنی می‌شد. از آنجا که این خانه‌ها در داخل کوچه قرار دارند باید در مورد احیا یا کاربری جدید بررسی‌های دقیقی صورت پذیرد. قبل از اطلاق یک کاربری باید دید اصلا این خانه‌ها به صورت ماهوی قابلیت منطبق‌شدن با آن کاربری را دارند یا خیر. ولی به‌عنوان‌مثال اگر بخواهم در این‌باره صحبت کنم، ترجیح خود من یک کاربری فرهنگی/ هنری است [کاربری‌ای که با معماری غنی و هنرمندانه این خانه‌ها هم‌خوانی دارد]. شاید هم چایخانه‌ای سنتی که یاد‌آور تاریخ خود خانواده کلکته‌چی باشد. ‌ و کلام آخر؟ تا فرصت باقیست از شهردار محترم، دکتر نجفی، قدردانی می‌کنم. بدون مساعدت‌های ایشان راه به جایی نمی‌بردیم در آخر هم دوست دارم بگویم که تبریز شهری است که نسبت به آن علاقه و حس مسئولیت زیادی دارم. ولی ای‌کاش چهره امروز تبریز با چیزی که می‌بینیم متفاوت‌تر بود. به‌زعم خود من، این شهر به‌عنوان یکی از کهن‌ترین شهرهای ایران حق این را دارد که تاریخ خود را حفظ کند و هویت آن با مدرن‌سازی غیرمسئولانه و کارشناسی‌نشده کم‌رنگ نشود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.