آن فورانِ تاریخی، آن لکهها
کاوه محمدیفر
هر که نفت به خواب بیند در انتظار مصیبتی عظیم باشد1 «لکههای پاکناشدنی بازمانده از فورانِ تاریخی چاهِ شماره یکِ مسجدسلیمان به تاریخ پنج خرداد 1287» عنوان پرطمطراق نمایشی بود که در گالری سایه اجرا شد؛ نامگذاریای که به فوران اولین چاه نفتی ایران در مسجدسلیمان اشاره دارد؛ فورانی که تاریخ ایران را به دو بخش پیش و پس از خود تقسیم کرد. استفاده از واژه نمایش برای نامگذاری این اجرا شاید چندان مناسب نباشد. چراکه این اجرا ویژگیهای پرفورمنسآرت و حتی اجرای محیطی را نیز داشت و افزون بر اینها در فضای داخلی گالری نیز ویدئویی در یک اتاق بخشی از فیلم باد صبا اثر آلبر لاموریس که با افکتهای تصویری و موسیقی الکترونیک تزئین شده بود نمایش داده میشود؛ تصاویری از حرکت هارمونیک و ریتمیک لولههای انتقال نفت در کوهها، دشتها و صحراهای مرکزی ایران، تصاویری که همراه با موسیقی انتخابی روی آنها حالوهوایی صنعتی دارد. پس از این ویدئو نوبت به شنیدن صداها میرسد؛ صداهایی مغشوش و گاه گوشآزار. تنها صدایی که ابتدا به گوش میرسد و قابلتشخیص است، صدای سرلشکر زاهدی لحظاتی پس از تسخیر رادیو توسط کودتاچیان در 28 مرداد 1332 است، «الو... الو... اینجا تهران... مصدق خائن دستگیر شد»... و مخاطبان پس از تماشای ویدئو و شنیدن صدا وارد حیاط گالری و محوطه استخر سرپوشیده آن میشوند، دور استخر میایستند و اجرا را تماشا میکنند. دو مرد و یک زن درون استخرند. یکی از مردان در گوشهای کثیف و قیراندود با لباس کارگری و چهره ترسناک و توهمبرانگیز، با طنابی به دیوار بسته شده و با مشقت تمام، در دل آب، به اکتشاف و جستوجوی چیزی مشغول است. مرد دیگر در برابر او روی لبه استخر نشسته، با جعبه موسیقی بازی میکند و با تمسخر اخبار روزنامهها را میخواند. میگوید که میخواهد شیرهای نفتیاش را ببندد و دنیا را فلج کند... رکورد تولید را بشکند و میلیونها بشکه در روز تولید کند و... اما کارگر در مقابل تنهاوتنها کار میکند، نفت را از دل زمین خارج و بطریهای معلق را پر میکند. در میان این دو، دختری قرار دارد که مدام در تلاش است تا رابطه ایشان به تیرگی و نابودی نهایی نینجامد و پیوسته میکوشد به نحوی این بحران دائمی را حلوفصل کند. کفشهای یکی را واکس میزند و برایش روزنامه میبرد؛ روزنامههایی با تاریخهای: 23 بهمن، 29 مرداد، 30 اسفند و... که به فردای روزهای مهم تاریخ معاصر ایران اشاره میکنند. دختر معصومانه و مذبوحانه تلاش میکند تا این ساختار قدرت به بحران نرسد و نهایتا نیز موفق نمیشود و خود توسط آن دو قربانی میشود؛ نابودیای که پیامدهایی بههمراه دارد: منابع نفتی به پایان میرسد «زمین نفسش بریده چیزی ازش بیرون نمیاد... بشکهها خالی موندهاند». پس از چند دیالوگ کوتاه نمایش با پخش تصاویر پروجکتشده روی سطح آب و سطح فلزهای زنگزده همراه با یک قطعه آوازی از آنتونیو ویوالدی به پایان میرسد؛ موسیقیای که در تضادی اساسی با فضای کلی اثر قرار دارد و ناگهان چون تلنگری فضای اجرا را میشکند و آن را بسیار رمانتیک و گرم میکند. تصاویر راوی بخشهایی از وقایع مهم تاریخ معاصر ایران پس از کشف نفت است. از جمله فوران چاههای نفتی، امضای قرارداد کنسرسیوم، تصاویری از پهلوی اول، مصدق و کودتای 28 مرداد، صحنههایی از تظاهرات روزهای انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی و... گویا اینها همان تصاویریاند که در داخل فضای گالری تنها صدایشان را میشنیدیم. همراه با تصاویر و موسیقی، اجراگر دختر روی زمین حرکاتی انجام میدهد که انگار غلتیدن و دستوپازدن او در این وضعیت بغرنج را حکایت میکند. نور بهآرامی میرود و موسیقی تا لحظه خروج تماشاگران ادامه دارد. به نظر نگارنده مهمترین و موفقترین بخش این اثر، طراحی و ساخت فضاهای پسماند صنعتی است که طراحان در رسیدن به آن بسیار موفق عمل کردهاند. چندان که تماشاگر در لحظه ورود به استخر از دیدن چنین فضایی شوکه میشود که چگونه استخر یک خانه قدیمی به یک دکل حفاری نفتی تبدیل شده طوری که حتی از برگهای طبیعی آویزان از سقف هم در طراحی صحنه و کارگردانی و اجرای اجراگران استفاده جذابی شده است. بازی اجراگران اغلب بسیار اغراق شده و حرکات بدنیشان با حداکثر انقباض عضلانی انجام میشود. بهواسطه همین شیوه حرکات دقیق و حسابشده اجراگران، حس فوران و جوشش نفت از دل زمین در طول نمایش القا میشود که البته استفاده صحیح از موسیقی و فضاسازی موفق، تأثیرگذاری این شیوه از بازی اجراگران را دوچندان کرده است؛ بازیهایی که اغراقهای گاه اکسپرسیونیستی آنها با فضای پرفورماتیو اجرا همخوانی دارد. در بروشور این اجرا متنی شبیه به استیتمنت آمده که در آن به نفت بهعنوان مادهای میپردازد که از دل زمین برآمده و در زندگی زمان حالِ ما مداخلاتی اثرگذار و تعیینکننده میکند و عنوان میکند که «این شکل از تأثیرگذاری یک ماده کهن بر زندگی معاصر، ما را بر آن میدارد تا بهواسطه یک پدیده (نفت) به فرآیند تاریخ بنگریم»... و ادامه میدهد «درواقع هیچ پدیدهای در جهان منقرض نمیشود، مردگان از دل خاک برمیخیزند و در زندگی زندگان مداخله میکنند. به عبارت دیگر مردگان از دل خاک فوران میکنند و لکههای بازماندهشان پاکناشدنی است». یک استیتمنت بسیار ساده، سهل و ممتنع با ایدهای واضح و مشخص که برخلاف استیتمنتهای خودنمایانه و اغلب نامفهوم و گنگِ رایج در فضای امروزی هنرهای تجسمی، در جهت فهم بهتر اثر و دادن رویکردی منسجم به مخاطب نسبت به اثر عمل میکند. در پایان، این اثر با کمال تردید تقدیم شده به مردمانی که نفت تنهاوتنها نابودیشان را به تأخیر میاندازد. عوامل اصلی این اجرا شامل سهند سرحدی، طراح، نویسنده و کارگردان، نوید عالمی، بازیگردان و سازنده صدا، فرهاد قدسی، ساخت ویدئو و نور، رها محمودیان و پانتهآ هاشمی، طراحان صحنه و لباس و سعید آقاخانی، بهآفرید غفاریان و اسماعیل کمالیدهقان اجراگران آن هستند. 1: عبدالغنی نابلسی. قرن 12ق
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.