زير سايه پدر
مرجان توحیدی
اینان مرگ را سرودی کردهاند اینان مرگ را چندان شکوهمند و بلند آواز دادهاند که بهار مانند آواری بر رگ دوزخ خزیده است.. اينان این روزها، برای ما فقط یک نام هستند، برای ما در این روزهای سرگیجهآور، در این روزهای سربی رنگ بدون اکسیژن، پشت چراغهای طولانی قرمز، پشت دنده کلاچهایی که دور تسلسل میزنند، از یک به دو، دوباره از دو به یک، فقط یادآور گزارشهای رادیوست، یادآور گزارشهای ترافیکهای سنگین اما روان است! اما نه برای آنها قبل از هرچیز، همت و باکری،کریمی، بابایی و یاسینی و... پدری است که تا قبل از اینکه بر خرابههای مانده از هشت سال جنگ، بزرگراهی ساخته شود، بیمارستانی بالا برود، سازندگی شکل بگیرد و نامشان بشود ورودی و خروجی بزرگراههای این شهر دودگرفته، چشمش را بسته است، آن هنگام که کودکشان چشم باز کرده است. برای آنها پدرشان نقش بسته بر کاغذهای عکس دهه شصت است. دهه دوربینهای آنالوگ، فیلمهای 24تایی، عکسهای سوخته... پدری که عظمت نبودنش را میتوان در لابهلای کلمات فرزندان آنها حس کرد. با سه نفر از آنها در یک جمعه پاییزی در دفتر روزنامه به گفتوگو نشستم. سلما بابایی، دختر شهید خلبان عباس بابایی است. او در سال 66 به درجه سرتیپی رسید و مرداد همان سال در عملیات برونمرزی سردشت به شهادت رسید. سلما این روزها در کار ساخت فیلمهای داستانی است که اساس آن برمبنای واقعیت است. داوود کریمی، فرزند شهید عباس کریمی قهرودی از فرماندهان سپاه است که در پي شهادت محمدابراهیم همت، فرماندهی لشکر 27 محمد رسولالله را برعهده گرفت. تقریبا یک سال پس از بهعهدهگرفتن اين مسئولیت در عملیات بدر به شهادت میرسد. داوود کریمی تحصیل کرده مهندسی صنایع از دانشگاه امیرکبیر است. بهروز یاسینی، فرزند شهید علیرضا یاسینی از فرماندهان نیروی هوایی ارتش است که علاوه بر حضور مؤثر در جنگ و بهویژه در عملیات 140 فروندی، نقش مهمی اجرا کرد. شهید یاسینی بعد از جنگ در سال 72 به سمت رئیس ستاد و معاون هماهنگکننده نیروی هوایی ارتش رسید و در دی 73 در یک سانحه هوایی به همراه چند نفر از فرماندهان عالیرتبه نیروی هوایی ارتش به شهادت رسید. بهروز یاسینی هماکنون مشغول تدریس در دانشگاه به دانشجویان پزشکی و تحصیلات تکمیلی در مقطع ارشد است. ماحصل این گفتوگوی یک ساعته را در پی میخوانید:
آیا فرزندشهیدبودن مسئولیتی دارد یا خیر؟ بابایی: فرزندشهیدبودن قطعا یک مسئولیتی دارد، اما خیلی نمیشود این مسئولیت را در مقایسه با دیگران مستثنا کرد. من خودم شخصا مخالف این قضیه هستم. همیشه با دیدگاههایی که دراینباره در جامعه وجود داشته هم برخوردهای متفاوتی داشتهام؛ مثلا میگفتند فرزند شهید هستی و سهمیه داری و قس علیهذا. اما اینکه مسئولیتی بر گردن ما باشد، فکر میکنم به واسطه کاری که پدران ما انجام دادند، ما به عنوان بچههای آنها باید بپذیریم که به شکلهای مختلف مسئولیتهایی داریم. کریمی: خیلی دوست داشتم از این بحثهای کلیشهای خارج شویم! سعی میکنیم که خارج شویم! کریمی: شما که فرزند پدر و مادر خود هستی، وظیفهای نداری؟! جنس این وظیفه ممکن است، فرق کند. کریمی: نه، هیچ فرقی نمیکند. هر آدمی نسبت به اینکه فرزند پدر و مادرش است و در خانوادهای بزرگ شده، مسئولیتی دارد که یا به این مسئولیت پایبند است یا قصد دارد خلاف این مسئولیت عمل کند؛ مثلا اگر فردی در خانوادهای مذهبی متولد شده باشد، همه انتظار دارند او نیز مذهبی باشد و مسائلی را رعایت کند؛ فردی این را قبول میکند و فردی دیگر خیر. فرزندشهیدبودن نیز همینگونه است؛ حتی به نظر من فرزندشهیدبودن مسئولیتی را از ما سلب میکند به این دلیل که پدری بالای سر ما نبوده است (با خنده). یعنی بین شما و فرزند عادی فرقی وجود ندارد. کریمی: بین فرزندشهیدبودن و فرزند یک فرد عادی بودن تفاوتی نیست. هرکدام نسبت به خانواده و جامعه خود مسئولیتی دارد که یا به آن پایبند است یا نیست. نسبت به جامعه چطور؟ کریمی: این هم همینطور است. مگر شما به عنوان خبرنگار نسبت به جامعه مسئولیت ندارید؟! نکته مهم این است که هیچکس نسبت به من به عنوان فرزند شهید، مدیون نیست و وظیفهای ندارد. چون اینکه من فرزند شهید باشم، انتخاب من نبوده، آن کسی که انتخاب کرده پدر یا مادر من بوده است. آنها انتخاب کردند که در چه شرایطی چه تصمیمی بگیرند. اگر دین یا وظیفهای هست برعهده پدران ماست. بنابراین، این نگاه مردم به ما، نگاه درستی است که در شرایطی، عدهای احساس مسئولیت کردند و به وظیفهشان عمل کردند؛ حالا این پسر یا دختر همان فردی است که در بزنگاهی به وظیفه خود عمل کرده است. بنابراین نگاه پررنگتری نسبت به من نوعی وجود دارد که من به عنوان فرزند شهید شاید بتوانم در مواقعی عین پدر خود عمل کنم. یاسینی: با حرفهای دوستان موافقم. فقط این را اضافه کنم که خود فرزندان شهید احساس خاصی دارند که بقیه مردم جامعه این حس را ندارند و متأسفانه این احساس ما را درک نمیکنند. برای نمونه روحیه ما که از دوران کودکی پدر نداشتهایم، با بقیه فرق میکند. ما از آن زمان سختی کشیدهایم، مشکلات و تبعیضها را دیدهام. حالا انتظار داریم مسئولان از ما حمایت کنند. هیچچیزی از مردم و مسئولان نمیخواهیم، انتظاری هم نداریم؛ آنچه از مردم میخواهیم احترام است. نمیخواهیم اینگونه باشد که حرف از سهمیه ما برای کار باشد. مثلا جایی که من کار میکنم، بهجای اینکه با من به عنوان فرزند شهید خوب باشند، میخواهند از بن، ریشه من را قطع کنند. درصورتیکه ما با زحمت خودمان به جایی رسیدهایم. اگر مردم جامعه احساس ما را درک میکردند یا لحظهای خود را جای کودکی ما میگذاشتند این برداشت را نمیکردند. چند شب پیش در سریال کیمیا دیدم که خانم شریفینیا گوشی تلفن را برداشت؛ پدرش پشت خط بود. از چشمم اشک آمد و به خانمم گفتم ای کاش میشد تلفن خانه ما زنگ میزد و من یک لحظه با پدرم حرف میزدم. با وضعیتی که جامعه پیش میرود، مسئولیت ما چند برابر سنگین میشود. اگر ما فرزندان شهید، دست در دست هم نگذاریم، اسم شهدا محو میشود. آقای یاسینی، شما برخلاف آقای کریمی معتقدید فرزندشهیدبودن یک مسئولیتی دارد. ولی جنس این مسئولیت فرق میکند. شما میگویید باید پشت به پشت هم بایستید تا آرمان پدرانتان را حفظ کنید. یاسینی: بله، تا بتوانیم راه آنها را ادامه دهیم. پدران ما راهی را شروع کردند که انتهایی ندارد و ما باید آن را ادامه دهیم. کریمی: ما را در مقابل هم نگذارید. (با خنده) من نگفتم که ما مسئولیتی نداریم... . گفتید مسئولیت ویژهای ندارید و عام است. بابایی: من فکر میکنم، منظور آقای کریمی این بود که چون ما انتخاب نکردهایم و پدران ما انتخاب کردهاند، مواقعی در جامعه به واسطه آن انتخاب، بازخواست میشویم. مثلا اگر من با تیپ دیگری بیرون بروم، بازخواستم میکنند که پدر تو آنگونه بوده و تو چرا اینطوری بیرون میروی. برادر من سالهای اول شهادت پدرم، یک کاپشن رنگی پوشیده بود، همه آمدند به مادرم گفتند پسر شهید بابایی کاپشن رنگی میپوشد؟! مگر فرزند شهید، آدم نیست، دارد دوران جوانی خود را میگذراند. اگر پدران ما رفتهاند و کاری انجام دادهاند، در مقابل آن کار، همه مردم مسئولیت دارند که ادامهدهنده راه افرادی باشند که کارهای بزرگی کردهاند. ما، فرزندان آن افراد، یک پله مسئولیت بالاتری داریم. اما اینکه طور دیگری با ما برخورد شود و مردم و جامعه نگاه دیگری به ما داشته باشند، چارچوب ما را تغییر میدهد. من خیلی چیزها را قبول ندارم. اگر من چادر به سر دارم، از روی علاقه انتخاب کردهام و اگر زمانی چادر سرم نباشد دلیل بر این نیست که من فردی هستم که خیلی از مسائل را رعایت نمیکنم. کریمی: من هم همین را گفتم. گفتم که از بقیه سؤال نمیشود که چرا شماها مسئولیت ندارید، اما از ما سؤال میشود. هرکسی دربرابر خانواده و جامعه خود مسئول است، اما چهبسا ممکن است این مسئولیت را انجام ندهد یا حتی خلاف آن را انجام دهد. حالا اگر مسئولیت عام مدنظر شما را در خانواده شهدا تعریف کنیم. مسئولیت فرزند شهید از چه جنسی است؟ آیا میخواهید پیام پدران خود را در سبک زندگی مردم وارد کنید یا میخواهید این پیام را به مسئولان برسانید؟ این مسئولیت بیشتر در کدام قسمت تعریف میشود؟ یک عده میگویند شهید دادهایم که ارزشهایی مثل حجاب رعایت شود و عدهای هم میگویند شهید دادهایم که ارزشهای بزرگی مثل عدالت یا آزادی رعایت شود... . بابایی: اینکه پدر من چطور زندگی کرد و چه کارهایی برای مردم یا برای دل خود انجام داد، حالا من به عنوان فرزند شهید باید از دیگران انتظار داشته باشم که اینگونه باشند تا خون شهید من هدر نرود؛ من اصلا چنین دیدگاهی ندارم. پدر من هرکاری کرد، اول از همه برای خودسازی و مردم بود. شاید در این راه، خواسته به مردم چیزهایی را نشان دهد. این فرد میتواند به نوعی پیشروی راه امامان ما بوده باشد. در مصاحبهها از من پرسیده میشود آیا برای جوانان این پیام را دارید که شهید دادید و بخواهید از خون آن شهید محافظت شود؟ اینطور نیست. انسانها آزادند و هرکسی میتواند آزادانه به راهی برود که میخواهد. وقتی خدا در دین اجباری نگذاشته، وقتی هرکسی در انتخاب دین مختار است، پس من که بنده او هستم چرا باید برای اینکه خون شهیدم حفظ شود، اجبار بگذارم! من مخالف این هستم که از دیگران در این زمینه انتظاری داشته باشیم. ممکن است مواردی باعث فساد شود، یک تلنگر یا پیشنهاد میتواند فرد را به راه دیگری بکشاند، اما اینکه با اجبار بخواهیم چیزی را به کسی بفهمانیم، نمیشود. باید از روش و دید دیگری وارد شد تا افراد را به راه مستقیم کشاند. برداشت من این است که شما به واسطه آن مسئولیت نمیخواهید وارد سبک زندگی مردم شوید. بابایی: سبک زندگی من در راستای سبک زندگیای است که پدرم داشته است. نمیدانم تا کجا موفق هستم. گاهی کتاب پدرم را میخوانم، خودسازی او و کارهایی که کرده، برایم بسیار لذتبخش است. اینکه از همهچیز بگذری و روی نفس خود پا بگذاری، میتواند درس بزرگی برای من و همه مردم جامعه باشد. باید بتوانیم افرادی مثل پدران ما را الگو قرار دهیم. کریمی: این سؤالها خیلی آرمانی است، چه رسد به اینکه من دربرابر مردم یا حکومت مسئولیتی دارم یا نه. فردی مثل پدر من در دوران خودش، برای مردم جامعه به خاطر سبک زندگیاش و برای دولت چه کرد که حالا من بخواهم آن کار را انجام دهم؟ همانطور که خانم بابایی گفتند درباره سبک زندگی و خودسازی، توجه کنیم که آن افراد سن و سال کمی داشتند، 23-26 سال، فرمانده بودند و افراد زیادی زیر دست آنها بودند و از همه مهمتر خانوادهای داشتند که به شرایط زندگی آنها راضی بودند؛ مثلا مادر من چطور راضی میشده که ششماه یکبار شوهرش را ببیند؟ پدر من به هدفی که برای خودش تعریف کرده بوده، اعتقاد واقعی داشته است. اگر به هر دلیلی، بهخاطر دین، جامعه، مردم یا حرف امام به جبهه رفتند، چنان به اینها اعتقاد و ایمان داشتند که کسی نمیتوانسته به ایمان او خللی وارد کند. با وجود 23-۲2 سال، کاری کرده که هم مادر من به شرایط اعتراضی نداشته باشد و هم هزار نفری که زیر دستش بودند حرفش را گوش کنند. به خاطر اینکه به حرفی که میزده و کاری که میکرده واقعا اعتقاد داشته است. اگر به زندگی شهیدان نگاه کنیم، اکثرشان درباره کارشان احساس آزادگی هم داشتند؛ مثلا اگر فرماندهای را بیرون میکردند، دوباره به شکل دیگری به جبهه برمیگشته است؛ مثلا وقتی حاج داوود کریمی را از فرماندهی منطقه 10 کنار گذاشتند، به عنوان یک نیروی معمولی دوباره به جبهه آمد. این به خاطر ایمان و آزادگی در کاری که میکردهاند، بوده است. اگر من هم به کاری که میکنم، ایمان داشته باشم، میتوانم بر سبک زندگی مردم و جامعه و اطرافیانم تأثیر بگذارم. حرف من این است که اگر شما احساس کردید جایی باید پیام پدر خود را برسانید، این پیام به سبک زندگی مردم است یا دولت؟ کریمی: هر دو. هم دولت، هم سبک زندگی. مثلا درباره سبک زندگی، اگر جایی احساس نیاز کنید، ممکن است به خود اجازه دهید، از این جایگاه تلنگری به کسی بزنید؟ کریمی: خیر، اگر من به آنچه دارم ایمان و اعتقاد داشته باشم، دیگران با دیدن من و برخورد با من متوجه میشوند چه اتفاقی باید بیفتد. خیلی باید ملموس باشد؛ مثلا وقتی پدر من هر شش ماه یکبار به خانه میآمده، مادر من یک اعتراض کوچک هم نداشته است. چرا؟ چون آن آدم به هدف خود چنان ایمان و اعتقادی داشته است که طرف مقابل نمیتوانست به آن اعتراض کند. هرجا میرفته همان سبک زندگی را با خود میبرده است. نیاز به گفتن، تذکر یا تلنگر نبوده است. بابایی: شما منظورتان این است که اگر ما چیزی را میبینیم که خوشایند نیست، بتوانیم آن را مطرح کنیم. خب این البته نه درباره سبک زندگی، برای من پیش آمده که خیلی افراد در جامعه هستند که هر سال به مکه میروند. به یکی از این افراد گفتم کسی که اینقدر پول دارد که برای سفر هر ساله مکه هزینه کند، باید فکر کند و این هزینه را صرف کار خیر کند؛ یعنی به این صورت در سبک زندگی کسی تغییری را ایجاد کردم. البته نه به عنوان فرزند شهید، بلکه به عنوان یک آدم در رابطه انسانی و منصفانه بیان کردهام. اما واردشدن به سبک زندگی دیگران کار درستی نیست و هیچکسی نباید وارد سبک زندگی دیگران شود. مواردی شبیه مثالی که زدم وجود دارد که میتوان بسیار آرام و منصفانه حرف زد، اما باز هم به ارتباط بین افراد بستگی دارد. شاید بشود این تذکرها را از طریق رسانه انجام داد که پولدارها پول خود را در چه کاری هزینه کنند. یاسینی: اکثریت فرزندان شهدا در حاشیه هستند و اجازه داده نمیشود وارد صحنه شوند؛ به جز یک عده خاص. اگر از فرزندان شهدا استفاده میشد، آنها خیلی بهتر میتوانستند حافظ خون شهدا باشند. مثلا اگر من در این کشور مسئول بودم، برای ریاست بنیاد شهید و پرسنل آن، از فرزندان شهدا و جانبازان استفاده میکردم. اگر فرزندان شهدا آنجا را اداره میکردند، مدیریت بهتری میشد و نگرش مردم جامعه به فرزندان شهدا عوض میشد و رو به بهبود میرفت. آقای یاسینی! شما معتقدید نگاه مردم به خانواده شهدا نگاه مناسبی است؟ یاسینی: آنطور که من حس میکنم، چندان مناسب نیست. چرا؟ احتمالا چه بازخوردی دیدید؟ یاسینی: این نگاه از این جنس است که «از فضل پدر تو را چه حاصل». شهدا با خدای خود معامله کردند و عهد و پیمان جاودانه بستند. ما هیچ انتظاری نداریم. از پدران ما ارثی به ما رسیده که باید راه آنها را ادامه دهیم. دوست دارم پسرم را همنام پدرم (علیرضا) نامگذاری کنم. خودم نتوانستم خلبان شوم ولی آرزو دارم پسرم خلبان شود. خودم شهید نشدم ولی دوست دارم پسرم شهید شود و من پدر شهید شوم. تا این حد برای شهادت احترام قائل هستم. حتی میدانم اگر در شهادت بسته است، زندهنگهداشتن یاد شهدا کمتر از شهادت نیست. ولی متأسفانه، وقتی با مردم سروکار دارم یا با قشر تحصیلکرده جامعه که هر روز سروکار دارم، گاهی با خودم میگویم حیف که پدر من به خاطر بعضی از این مردم زیر خاک رفت، همسرش به این وضعیت افتاد و بچههایش بیپدر، بزرگ شدند. اما زمانی که آرام میشوم، میگویم پدر یا عموی من به خاطر خدای خود رفتند. به عنوان مثال، مردم و خانواده شهدا از شعار و شنیدن دروغ خسته شدهاند. ۱۹ بهمن سال پیش، وزیر بهداشت به منزل ما آمد، یکسری قولهایی به ما داد. رئیس دانشگاه علوم پزشکی ایران هم بود. ایشان آمد و من درخواست آنچنانی نداشتم. مشکل کوچکی را مطرح کردم، آنها صلوات فرستادند و عکسهای تبلیغاتی گرفتند و در رسانهها چاپ شد و دیگر اتفاقی نیفتاد. مردم از این رفتارها بدشان میآید. مادربزرگ من مادر دو شهید بود و یکی از پسرهایش هم پا ندارد. مادربزرگم مرداد سال پیش از دنیا رفت، خواسته ما این بود که چون اینها ساکن شهرستاناند، بیمارستانی به اسم برادران شهید یاسینی باشد. وزیر بهداشت موافقت کرد و دستور آن را داد ولی این موضوع فراموش شد. برخی مسئولان ما شعار میدهند. 10ساله بودم که پدرم شهید شد. کلاس پنجم بودم. مادرم آن زمان رانندگی بلد نبود. دوچرخهای داشتم که پشتش ترک بسته بودم. یک روز که میخواست برای ما میهمان بیاید، مادرم من را فرستاد میوه بخرم. رفتم یک میوهفروشی، بادمجان خریدم. رفتم یک میوهفروشی دیگر که کدو بخرم. میوهفروش، بادمجانها را به دسته دوچرخه من دید و گفت از مغازه من برو بیرون و از همانجایی کدو بخر که بادمجان خریدهای. از آن زمان یاد گرفتم در مملکت باید از هرجایی که بادمجان میخرم، کدو بخرم. فهمیدم اگر فلانشخص میآید به سر ما دست میکشد و میگوید من برادر شهیدم و وزیرم، وقتی از در خانهام بیرون رفت، دیگر من را نمیشناسد. زمانی که ادامه تحصیل دادم، فهمیدم تنها راهی که دارم، همین ادامهتحصیل است تا به وسیله آن خودم را بالا بکشم و به جایی برسم. بعد در دوروبر خودم از فرزندان شهید استفاده کنم. از آنهایی که جانماز آب نمیکشند، بلکه از آنها که حس دوران کودکی و سختی آن دوران را درک کردهاند. به آنها مسئولیت بدهم و به کمک هم، راه شهیدان را ادامه و تداوم دهیم و کمکم نگرش مردم را که نسبت به ما و خانواده ما خراب شده، عوض کنیم. هر بار که آمدم آجری بگذارم، کسی که از من قدرت بیشتری داشت با یک لگد آن را خراب کرد. اما همچنان دوست دارم به این آرزو برسم. این در حالی است که گروهی از مردم معتقدند بچههای شهدا در ناز و نعمت بزرگ شدند، سهمیه داشتند، بنیاد شهید به آنها رسیده است. این نگاه ناشی از چیست؟ یاسینی: سهمیهاش آش دهانسوزی نیست؛ باید سر امتحان بنشینی، ۷۵ درصد آخرین نمره تراز قبولی را کسب کنی، در این صورت سهمیه اعمال میشود. اگر سهمیه را آوردی، بین بچههای شهیدان که روزبهروز تعدادشان بیشتر میشود، گزینش میشوی. کریمی: این روزبهروز بیشترشدن، کنایه بود؟! یاسینی: نه. یکی هم معافیت از خدمت سربازی است. من معاف شدم. آقای کریمی شما هم معاف شدید؟! در باغ شهادت هنوز باز است. پدرانتان را بفرستید. آیا حاضرید از پدر خود بگذرید که به معافیت سربازی برسید؟ یکی از آرزوهای من این است. البته خیلی جاها رفتم و قبول نکردند. ببینید این آرزوی زیادی است؟ من در ۱۰سالگی از نعمت داشتن پدر محروم شدم اما ارتباط روحی من با پدرم حفظ شده است. ما چهار فرزند هستیم. نگرش سه نفر دیگر ما به فرزندشهیدبودن با من فرق میکند و فقط من هستم که دلم میخواهد آن راه را ادامه دهم. از مسئولان درخواستی که دارم این است قطعه ۲۹، پایین پای پدرم، سنگی بگذارند و بنویسند اینجا آرامگاه ابدی یادگار شهید یاسینی است. من همین را از مسئولان میخواهم. درخواست دیگرم به نمایندگی از فرزندان شهداست و آن این است؛ من از مسئولان احترام میخواهم، من تابهحال احترام ندیدهام. تابهحال از مسئولان چیزی نخواستهام و میتوانم بگویم زبانم دراز است. اگر چیزی خواستهام (مثل نامگذاری بیمارستان) برای پدرم خواستهام. اگر به خاطر مادربزرگ من، نام بیمارستانی را به اسم برادران شهید یاسینی گذاشته بودند، چه اتفاقی میافتاد؟ آقای وزیر، چرا شما که خودت برادر شهید هستی و مادرت، مادر شهید، یادت رفت و به کمترین خواسته من احترام نگذاشتی. انشاءالله روزی میرسد که ما فرزندان شهدا متحد میشویم... . برای مثال میگویم که مادر من مریض است، بیمه تکمیلی درست و حسابی ندارد. بیمه بنیاد شهید ندارد... مردمی که میگویید به ما رسیدگی میشود، مادر من یک بیمه درست و حسابی ندارد. آقای کریمی! به نظر شما مردم به شما به چشم تبعیض نگاه میکنند؟ تصور میکنند هرچند پدرتان را از دست دادید اما درمقابل امکاناتی داشتید که آن را جبران کند؛ تابهحال برخوردی داشتهاید که ناشی از این نگاه باشد؟ کریمی: خب، من با بیشتر حرفهای آقای یاسینی مخالفم. دلایل مخالفت را بعد میگویم. بااینکه کسی از اطرافیانم نگاه تبعیضآمیز به من داشته، موافق نیستم. چون من هستم که این نگاه را بین مردم ایجاد میکنم. مثلا درباره سهمیه دانشگاه، من با سهمیه وارد دانشگاه شدم و ترم اول به من نگاه بدی میشد که با سهمیه وارد شدهام. اما از ترم اول بهبعد، چنان رابطه خوبی با بچهها برقرار کردم که تا آخر خوب پیش رفت. اگر همان روز اول گوشهگیر میشدم و کنار میرفتم و معترض بودم که چرا به من اینگونه نگاه میشود، همان نگاه ادامه مییافت. در خانواده و اطرافیان نیز بههمینصورت. بعضی از اینها ناشی ازاین است که عدهای دوست دارند این نگاه را در جامعه حاکم کنند که مردم چگونه به شما نگاه میکنند. بله. مردم حرف میزنند؛ اما باز درنهایت من هستم که با برخورد، رفتار و شیوه زندگیم صحت آن را مشخص میکنم؛ مثلا اگر گفته شود که زندگی شما با دیگران متفاوت است، زمانی که میآیند و خانه و زندگی ما را میبینند، متوجه میشوند که درست نیست. یا وقتی میگویند که شما با رابطه سر کار آمدی، وقتی میبینند که مسئله جور دیگری است، قضیه فرق میکند. خب، همه این امکان را ندارند که با شما رفتوآمد کنند؟! کریمی: همین را میخواستم بگویم. یکی از دوستان سلمان (یا حمزه) جهانآرا من را دید و گفت تا قبل از اینکه با سلمان رفیق باشم گمانهایی داشتم؛ اما بعد دیدم عجب پسر خوبی است. همین مطلب را به دیگری هم منتقل کرده است. پس من این شیوه نگاه را میسازم. در بین مسئولان هم بههمینصورت است. وقتی مسئولان به خانه شهدا میروند و با درخواستها مواجه میشوند، البته در پرانتز بگویم که درباره خواستههای آقای یاسینی حرفی نمیزنم، خواسته ایشان یعنی بنام کردن بیمارستان واقعا چیزی نیست. حالا شاید مسئولان قولی هم بدهند، اگر قول ندهند چه کنند؟ مثلا وزیر بهداشت وقتی خانواده یاسینی از او میخواهد که بیمارستان را به اسم شهیدانشان نامگذاری کنند، بگوید این کار را انجام نمیدهم. یاسینی: بگوید نمیتوانم این کار را بکنم. بابایی: ممکن است مشغله کاری اینقدر زیاد باشد که نتواند این کار را بکند. یاسینی: مطلبی درباره نگرشی که سر کار خود ایجاد کردهام بگویم. پسزمینه دسکتاپ کامپیوترم عکس پدرم است. در کتابخانه محل کارم نیز عکس پدرم را گذاشتهام. به هیچکس نمیگویم فرزند شهیدم؛ اما هرکسی که میپرسد، میگویم ایشان پدرم است و علاقهمند میشود که درباره پدرم با او صحبت کنم. من این نگرش را بهاینصورت ایجاد میکنم. استادی داریم که در زمان جنگ تحمیلی به خارج از کشور رفته است؛ یعنی زمانی که پدران ما به جنگ رفتهاند ایشان به خارج رفته و درس خوانده و الان استاد شده و پست و مقامی دارد. ایشان متوجه شده که من فرزند شهیدم. وقتی به من میگوید این جنگ از اولش اشتباه بود، من هم حرف خودم را بزنم که اشتباه نبود، هر یک روزش که ادامه پیدا کرد، درست بود. وقتی او متقاعد نمیشود، چطور میتوانم نگرش او را عوض کنم؟ هیچوقت نمیتوان نگرش این افراد را تغییر داد. افرادی شبیه ایشان بسیار زیادند. کسانی که منفی نگاه میکنند؟ یاسینی: بله، به نظر آنها، افرادی که به جنگ رفتهاند مقصرند و ما بهعنوان بازماندگان پدرانمان حالا طلبکار شدهایم. در صورتی که اینگونه نیست. من گفتم فقط احترام میخواهیم. معدل من در دانشگاه علوم پزشکی ایران ۱۸ شد. درس میخوانم. گوشهگیر نیستم و ارتباطم را دارم. اما فردی که به خارج رفته و استاد شده، میگوید که این راه اشتباه بوده. چطور باید آن نگرش را عوض کنم. یک دست صدا ندارد. به من خیلی برمیخورد وقتی گفته میشود پدر تو اشتباه کرد. پدر من اشتباه کرد که تو بتوانی برای تحصیلات به خارج بروی و به مقامی برسی! حالا به جای اینکه راه آنها را ادامه دهی میگویی اشتباه کردهاند! گمان میکنید وظیفه دارید، به کسانی که معتقدند جنگ و آنچه روی داد اشتباه بوده، توضیح بدهید که تفکرشان اشتباه است؟ یاسینی: بله، آنقدر این موضوع را میگویم که یا موفق میشوم یا نه. وظیفه خود میدانم که بگویم پدر من راه درستی رفته است. از این افراد اطراف من زیاد هستند که همه هم ادعای سواد و تحصیلات دارند. با آنها مخالفم؛ اما نمیتوانم نگرش آنها را تغییر دهم. مثلا کاری که من انجام میدهم این است که عکس پدرم را بگذارم و اگر کسی پرسید توضیحی بدهم. خیلیها علاقه داشتند و گوش کردند. خیلیها هم وقتی فهمیدند من فرزند شهید هستم، اصلا مسیر خود را از ما جدا کردند. خانم بابایی شما چطور فکر میکنید؛ این شما هستید که باید درباره درستی و غلطی جنگ صحبت کنید؟ این وظیفه شماست؟ بابایی: وظیفه ما نیست. اصلا دلیلی ندارد که بخواهم بگویم پدر من یا فلان شهید چهکار کرده است. آدمها آنقدر عاقل هستند که خودشان تشخیص دهند و جداسازی کنند. اما با این حرف آقای یاسینی موافقم که گفتند وقتی کاری را انجام میدهیم میگویند از فضل پدر تو را چه حاصل. این موضوع خیلی جای بحث دارد. به قول آقای کریمی، خود ما با رفتارمان باید به دیگران بفهمانیم. به عنوان نمونه، من به رشته بازیگری علاقه زیادی داشتم. با افراد زیادی از بازیگران و کارگردانان و تهیهکنندگان سروکار داشتم اما هیچوقت به خودم اجازه ندادم علاقهام به بازیگری را به آنها بگویم. خیلی از دوستان میگفتند اعلام کن تا وارد این عرصه شوی. این نگرش من بود که دوست نداشتم به این واسطه وارد شوم چون بعدها همان از «فضل پدر تو را چه حاصل» پیش میآمد. این خود ما هستیم که نباید اجازه چنین چیزی را دهیم. من خودم به آموزشگاه رفتم، دورهها را گذراندم و وارد این عرصه شدم. زمانی که وارد این عرصه شدم، هیچکسی نتوانست به من حرفی بزند. وقتی برای گرفتن کار میرفتم، برخوردها عادی بود و زمانی که متوجه میشدند من دختر شهید بابایی هستم، احترام میگذاشتند اما به آنها میگفتم من به عنوان یک فرد عادی باید پلههای ترقی را طی کنم و کارهای پدرم برای خودش بوده است. دوست دارم خودم کاری کنم و از هیچکدام از آدمها یا مسئولان انتظار ندارم برای من کاری کنند. نگاه تبعیضآمیز نسبت به شخص خاصی نیست و این نگاه همگانی است. اما به این معتقدم باید طوری حرکت و رفتار کنیم که جای سؤالی برای کسی نباشد. ولی این نگاه وجود دارد... . بابایی: بله، این نگاه وجود دارد. همگانی است. اما خود آدمها هستند که تغییر ایجاد میکنند. کریمی: من فقط یک حس افتخار دارم و به آن میبالم. آن هم این است در زمانی که عدهای به خارج رفتند، ترسیدند و...، پدر من با اعتقادی که داشته، برای دفاع رفته است. برای من باعث افتخار است که حس کنم پدر من دغدغههایی داشته است. این یک حس شخصی است که به آن افتخار میکنم. ولی این ارثیه پدرتان را به عنوان علمی تابهحال به دست گرفتهاید؟ کریمی: نه، این حس خودم است. از این به عنوان مستمسک استفاده نمیکنم. یا یک نکته دیگر را درباره استاد آقای یاسینی بگویم که میگوید جنگ اشتباه بوده و چرا عدهای رفتهاند. باید بگویم من هم انتقاد دارم. مثلا عدهای میگویند باید بعد از فتح خرمشهر تمام میشد؟ اصلا چرا باید بعد از خرمشهر تمام میشد؟ یا در مذاکرات هستهای، همه به دنبال این بودند که مذاکرات زودتر تمام شود، ولی در جنگ نباید کسی میرفت و مذاکراتی میکرد که جنگ زودتر تمام شود؟ اگر جنگ زودتر تمام شده بود، شاید آفات کمتری داشت. من هم اعتقاد دارم باید انتقاد و پرسش داشت. اما آن کسی که انتقاد به او وارد است، ما نیستیم که به ما گفته میشود پدران ما اشتباه کردند. این را قبول ندارم. اما بله من هم انتقاد دارم، اصلا در جبهه استاد آقای یاسینی! اما ببینید مثل این میماند که جنگی اتفاق افتاده، به هر دلیلی. عدهای احساس وظیفه کردند و رفتند. عدهای هم احساس وظیفه نکردند. خب، اگر بحث را از زاویه دیگری ببینیم. دیده میشود به خاطر همین انتساب به خانواده شهدا، اگر عکس یا مطلبی در فضای مجازی منتشر کنید، با بازخوردهای زیادی مواجه میشود. گاهی ممکن است آنچه منتشر میشود با آنچه در ذهن مردم از خانواده شهدا هست، تفاوت داشته باشد. عدهای از این موضوع خوشحال میشوند که چرا تابهحال از این موضوع خبر نداشتند و عدهای ناراحت میشوند که برخلاف خون شهدا عمل شده است. حرف شما با آنهایی که ذینفع هستند و طلبکارانه با این موضوع برخورد میکنند، چیست؟ یاسینی: ببینید، یک نفر که دکتر باشد، چه به او بگویند آقای دکتر، چه نگویند آقای دکتر، او دکتر است. شهدا هم چه بدشان را بگویند، چه نه، آنها میهمان سفره امامحسین(ع) هستند. ما هستیم که باید لیاقت داشته باشیم و از آنها استفاده کنیم. ببینید، بزنگاههایی اتفاق افتاده است. بعضی از خانواده شهدا نوع پیامی را که انتخاب کرده و ارسال کردهاند، با آنچه سعی شده از خانواده شهدا به تصویر کشیده شود، متفاوت بوده است. عدهای به این پیامها انتقاد میکنند و یک عده هم همراهی. این حساسیت از کجا ناشی میشود. کریمی: اول بحث نیز گفتم ما نسبت به کسی دینی نداریم. اگر کسی احترامی دارد نسبت به پدران ما دارد و این انتخاب ما نبوده است. بله. نگاه مردم نسبت به ما، به اندازه یک اپسیلون با بقیه فرق میکند. این هم نه به خاطر اینکه ما اثرگذاری داریم. من الان بگویم در انتخابات به چه کسی رأی میدهم یا از کدام گروه حمایت میکنم، حاضرم قسم بخورم نظر هیچ کسی با نظر من تغییر نمیکند. این یک سوءاستفاده جناحی یا مصلحتی و شخصی است. برای اینکه یک رسانه موضوعی را پررنگ کند؛ مثل ماجرای خانم باکری و همت یا جریان اخیر پسر شهید لاجوردی. یکی خواست به شیوه خود از آن مسئله سوءاستفاده کند، آن جریان را بزرگ کرد. وگرنه در رویدادن آن اتفاق، فرقی به حال هیچکس نمیکند. هرکسی نفع و ضرر خود را میبیند. مثلا میبیند خانواده فلان شهید از کسی دفاع کرده، میگوید بهبه چه کار خوبی کرده است و اینها براساس اسلام و کشور و منافع ملی حرکت کردند. یا آنها که دفاع نکردند، اینگونه نیستند. در جامعه ما این موضوع خیلی رواج پیدا کرده است، مثلا درباره بازیگران یا هرکس دیگری. یکی یک موضعی میگیرد یا از این طرف میافتد یا از آن طرف. چیزی که ما همیشه درباره این خانوادهها (مثل خانواده شهید همت یا باکری) فراموش میکنیم، این است آنها با اصل نظام و انقلاب که مشکلی ندارند، شاید روشهای متفاوتی داشته باشند. ما عموما یادمان میرود وقتی کسی را میکوبیم، این آدم مشکلی با اصل نظام ندارد. همسرش را برای این انقلاب از دست داده است یا خودش اذیت شده، این را یادمان میرود. فکر میکنیم وقتی باید بکوبیم، باید این کار را بکنیم. چون او حرفی زده که براساس نظر ما نیست. شما چطور خانم بابایی؟! بابایی: فکر کنم از این سؤال عبور کنیم، بهتر باشد! به چند ماه گذشته و جریان شهدای غواص برگردیم. در تشییعجنازه ایشان از هر قشر و طبقهای حضور داشتند. موضوع به طرز خارقالعادهای در شبکههای مجازی پیچید و هرکس با هر تفکری این موضوع را پیگیری میکرد. تشییع جنازه هم شبیه تشییع جنازههای معمول نبود که معمولا یک تیپ خاص در آن حضور دارند. عمومیت این جریان، فاصله بین مردم و خانواده شهدا را کمی تغییر داد. آیا به نظر شما این اتفاق افتاد؟ حالا این مربوط به یک برش خاص است. بهطورکلی به نظر میرسد در سالهای اخیر بعضی اقدامات خانوادههای شهدا باعث شده نوع نگاه مردم نسبت به خانواده شهدا تغییر پیدا کند، آیا این اتفاق افتاده است؟ یاسینی: به نظر من شاید جرقهای بود ولی خیلی زود خاموش شد و نگرفت. تبلیغات زیادی شد. در دانشگاه، دانشجویان پوسترهایی میزدند. خیلی خوب بود. دیدم خیلیها با تیپهای متفاوت رفته بودند، اما فقط یک جرقه بود. شما چطور خانم بابایی، آیا تغییری را در این سالها احساس میکنید؟ بابایی: من میتوانم به این سؤال جواب ندهم؟! بله. البته! کریمی: من بهجای همه جواب میدهم! (با خنده) نه من اعتقادی به اینکه شهدای غواص این تغییر را ایجاد کردند، ندارم. نگاه شما هم حتی به این موضوع تغییر نکرده است. برای همين میگویم، خود شما از کی احساس کردید که خانواده شهدا مثل سایر خانوادهها هستند؟! بحث از همینجا شروع میشود. در سالهای گذشته، یکسری شعارها رایج شد که قبل از آن نبود. برخی مردم تا قبل از آن، نگاه خاصی به خانواده شهدا داشتند. اتفاقاتی که چند سال قبل افتاد به نظر رسید که آن فضا عوض شد و باعث شد مردم بفهمند که خانواده شهدا جزئی از آنها هستند. کریمی: نگاه درستی است. نگاه شما متفاوت بوده نه نگاه عموم مردم. اعتقاد ویژهای دارم (از نظر خودم) که بعد از حوادث سالهای گذشته نگاه مردم آن هم به تعریف خودم نه همه، به خانواده شهدا عوض شد. به این دلیل که عدهای احساس میکردند، خانوادههای شهدا همه از یک قشر هستند و یک عقیده دارند و غیر از این نیست. حوادث سالهای گذشته باعث شد بفهمند عدهای متفاوت هستند. قشر خاصی گمان میکردند که برخی، شهدا را به نفع خود مصادره کرده و حالا که چند نفر مثل ما فکر میکنند، پس این نگاه اشتباه بوده و خانواده شهدا هم مثل ما هستند. این نگاه اشتباه آن قشر بود. درصورتیکه قبل از آن هم این قضیه بوده است. اما آنها دراینباره فکری نمیکردند. مگر همین خانم باکری و همت و امثالهم درباره انتخابات سال 76 موضعگیری نکردند. یا در سال 84 درباره انتخاب هاشمی و احمدینژاد موضعگیری نکردند. پس چرا آن موقع چنین اتفاقی نیفتاد. این ذهنیت شماست. ذهنیت مردم نیست. شما نمیتوانید این را به مردم تعمیم بدهید. بابایی: این یک دلیل اشتباه است. یعنی این اشتباه است که اصل قضیه را به چالش میکشند. منظور شما این است که ما فکر میکنیم نگاه تغییر کرده، درصورتیکه قبلا تغییر کرده بوده؟ کریمی: نه. من اشتباه متوجه شدم! کریمی: بله! یا منظور شما این است که کلا نگاه تغییر نکرده است؟ کریمی: چرا تغییر کرده است. من چون عموما خودم را به رسانهایها نزدیک میبینم. یعنی میگویید که این نگاه رسانه است... . کریمی: نه، رسانه نیست. یعنی مثلا نگاه اصلاحطلبان یا نگاه جریان چپ یا نگاه عموم مردمی که تازه به این جریان وابستگی دارند. قصد بهچالشکشیدن این آدمها را ندارم. این نگاه بین اینها بوده است که مثلا یک جریان سیاسی شهدا را مصادره کرده است. قبل از آن چنین چیزی را نمیدیدند. درحالیکه قبل از آن، این اتفاق بوده است. زمان انتخاب آقای خاتمی، ایشان به اصفهان آمد و خانم همت به آنجا رفت. چرا آن موقع کسی نگفت که مثلا نگاه اینها به ما نزدیک است. اما بعدا... . این نگاه ایجاد شده است؟ یعنی میگویید که این نگاه جریانهای سیاسی است و نگاه مردم این نبوده است؟ کریمی: بله، این نگاه مردم نیست. شمای نوعی چون جزء این جریان هستید، این نگاه را عمومیت میدهید. ولی یکسری از شعارها را جریانهای سیاسی نساختند. کریمی: چه کسی ساخت؟! مردم ساختند! این را نمیتوانید به گردن جریانهای سیاسی بیندازید. کریمی: مردم را همین قشر ساختند. منظور من این است که نمودش بیشتر بود. کریمی: بله، من گفتم خودم جزء آدمهایی هستم که به این موضوع اعتقاد دارم. بعد از موضعگیری خانم همت و باکری نگاه همه تغییر کرد. حتی برخی توانستند موضعگیری کنند. ولی این قبلا دیده نمیشد، اما بعد از آن جریان دیده شد. با همه این صحبتها، برای جمعبندی، شما به عنوان فرزند شهید قرار است کار خاصی در این کشور بکنید یا زندگی عادی خود را داشته باشید؟ بابایی: قرار نیست در سایه شعارها بخواهیم فعالیت کنیم. در کنار مردم زندگی خود را میکنیم. یاسینی: ما در کنار مردم هستیم. هیچ فرقی با مردم نمیکنیم. اما بهخاطر فرزندشهیدبودن باری بر دوش من گذاشته شده است، تا زمانی که زندهام دوست دارم نه فقط برای پدر خودم بلکه برای تمام شهیدان تبلیغ کنم و نگذارم فراموش شوند. نسل جدید با دوران دفاع مقدس بسیار ناآشناست. دوست دارم برای هرکسی که علاقهمند است خاطره تعریف کنم، صحبت کنم، بیشتر آگاهشان کنم و دوران دفاع مقدس را در اذهان مردم زنده نگه دارم. بین خانواده شهدا تفاوتی وجود دارد؟! بابایی: خیر. کریمی: از دیدگاه چه کسی؟! من کلی سؤال کردم! بابایی: از دید ما تفاوتی وجود ندارد. از دید خودشان شاید تفاوت وجود داشته باشد. کریمی: بله، دارد، قطعا دارد... . بابایی: اصلا، نباید اینطور نگاه کرد. دکتر احسانی سر صحنه تصویربرداری ما آمده بود. من گفتم شهدا برای همه هستند. اینکه من درباره خلبانان شهید نیروی هوایی فیلم میسازم، دلیلی ندارد که بخواهم فقط از نیروی هوایی کمک بگیرم، بلکه همه باید کمک کنند. ممکن است روزی برای شهدای سپاه، نیروی دریایی یا زمینی و... فیلم بسازم، وقتی کار در رابطه با شهدا و جانبازان است، میخواهیم آنها را معرفی کنیم تا مردم داستان زندگی آنها را بدانند. این، وظیفه تکتک مسئولان است. کریمی: اگر اپسیلونی توجه بیشتری به من میشود، از نگاه رسانه و... . بله میشود. ما که شهید شاخص و غیرشاخص نداریم. اما میخواهم از این توجه بیشتر استفاده کنم که چیزی که به نظرم درست و خوب میرسد به بقیه هم بگویم. نکته مهمی که همیشه گفتهام، این است که یک ویژگی مشترک برای شهیدان و همنسلان آنها (مثل کسانی که انقلاب کردند) ذکر میشود که الان کمرنگ شده است. همه از هر دینی و آیینی برای جنگ رفتهاند. وقتی از شهیدان حرف زده میشود، گفته میشود که به اطرافیان خود در خانواده میرسیدند، همه دوستشان داشتند، به مردم محله کمک میکردند و... . گاهی اغراقآمیز به نظر میرسد که چطور همه شهدا اینگونه بودهاند؟ درصورتیکه این همان ویژگی، مشترک بین همه آنهاست که به همین خاطر هم بوده که به جبهه رفتهاند؛ این ویژگی، این است که بیتفاوت نبودهاند. نسبت به خانواده، همسایهها و اطرافیان بیتفاوت نبودند. یعنی آنها نسبت به مادر و خواهر و خانواده و اطرافیان خود بیتفاوت نبودهاند. دغدغهشان این بود که به فکر اطرافیان خود باشند. وقتی در کشور جنگ شده، حالا به هر دلیلی و اتفاقی این آدم نسبت به آدمهای اطراف خود و کشورش بیتفاوت نبوده است. چیزی که الان ما به آن نیاز داریم، این است که نسبت به اطرافیان و جامعه خود بیتفاوت نباشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.