کارآفرینی به جای امیدواری به شغل دولتی
سيدکامران باقری- مشاور مدیریت نوآوری و مالکیت فکری
جرقه آموزش کارآفرينی سالها پيش با برگزاری دورههای کوتاهمدت زده شد. سپس دورههای پيشرفته از راه رسيد و در پیِ آن، درس کارآفرينی در برخی رشتههای دانشگاهی ارائه شد. چيزی نگذشت که ارائه آن تکدرس، راه را برای راهاندازی رشته کارآفرينی و سپس تشکيل دانشکدههای کارآفرينی با گرايشهای مختلف باز کرد؛ اما چندسالی است که آموزش کارآفرينی از انتقافاهيم تئوریک فراتر رفته و بخش وسيعتری از جمعيت جوان دانشآموخته را علاقهمند و درگير کرده است. بهجرئت میتوان گفت موج اردوها و مسابقات کارآفرينی، جامعه دانشآموختگان ايرانی را دربر گرفته است. يکی از عوامل کلان اقتصادی در شکلگيری اين موج، ناتوانی بخش دولتی در ايجاد فرصتهای شغلی برای دانشآموختگان دانشگاهی بوده است. سيل انبوه فارغالتحصيلان دانشگاهی بهوضوح دريافتهاند فرصت استخدام دولتی ناياب شده است و اگر فرصتی هم باشد، آش دهانسوزی نيست! محيط کاری دولتی در ايران در گذرِ زمان به يک فضای اداری خلاقيتکش تبديل شده است که تازهواردها را بهزور در روحيه تکرار و درجازدن فرو میبرد. چنين فضايي نمیتواند برای نسل جديد دانشآموختگان ايرانی جذاب و الهامبخش باشد. در موج کارآفرينی ايرانی، هر روز شاهد برگزاری رويدادهای کارآفرينانه در دانشگاهها، مراکز رشد و پارکهای علم و فناوری شهرهای مختلف هستيم. اين موج چنان شدت گرفت که کنجکاوی و همراهی برخی کارآفرينان موفق ايرانی خارج از کشور را هم برانگيخته است. از سوی ديگر، برخی شرکتهای ايرانی هم بهآرامی جذب اين جريان شدند. اولين گروه، شرکتهای پيشتاز حوزه فناوری اطلاعات بودند. آنها که مديرانشان در ابتدا بهعنوان داور و صاحبنظر در رويدادهای کارآفرينی شرکت میکردند، بهخوبی به فرصتهای طلايي نهفته در اين موج پی بردند. آنها گامبهگام جلو آمدند. ابتدا در نقش حامی، از برگزاری اين رويدادها پشتيبانی کردند. سپس پا را از اين هم فراتر گذاشتند و با راهاندازی انواع شتابدهندهها و مراکز نوآوری، کاری کردند که اين موج درون سازمان آنها جاری شود و برای کسبوکار آنها فرصتآفرينی کند. برخی از اين نمونههای پيشرو، به لطف همين الگوی مديريت کارآفرينانه به رشدیافتهترین بنگاههای اقتصادی کشور در حوزه فناوری اطلاعات تبديل شدهاند. اما مراکز دولتی از ابتدا با احتياط نظارهگر اين جريان بودند. دولتها در ايران به صورت سنتی به حرکاتی که خودشان آغازگر آن نباشند، بدبين و حساسهستند. درنهایت برخی نهادهای دولتی همچون معاونت علمی و فناوری رياستجمهوری بهدرستی رويکرد همراهی را پيشه کردند.
خلاصه موج کارآفرينی هر روز ابعاد بزرگتر و قویتری به خود میگيرد. اين موج گسترده کارآفرينی، تقريبا به وسعت ايران پراکنده شده است و دهها هزار جوان خوشفکر و نوآور، آن را پيش میبرند. اين موج مردمی، که خود پيشبرنده و خود تقويتشونده است، همچنان يک گمشده بزرگ دارد؛ اين گمشده، پيوند عميق با عقبه علمی، پژوهشی و فناورانه کشور است. بدنه اصلی اين موج خلاق را جوانانی تشکيل میدهند که متخصص يا علاقهمند به فناوری اطلاعات هستند و تلاش میکنند تا فقط با اتکا به ظرفيت تخصصی خودشان و اطرافیانشان، فرصتهای کارآفرينانه موجود در بازار ايران را شناسايي و دنبال کنند. بنابراين، کمتر ديده شده اين نگاه کارآفرينی با پشتوانه پژوهشی مستحکمی در حوزههای مختلف فناوری همچون شيمی، متالورژی، مکانيک و ... همراه باشد. اما بسياری از فرصتهای کارآفرينانه در اقتصاد امروز، دانشبنيان و فناوریبنيان هستند و بدون پشتوانه استوار پژوهشی نمیتوان از آنها بهره برد و در نبود پشتوانه ژرف پژوهشی، اين کارآفرينان بهناچار به نوآوری در مدل کسبوکار و برخی فرصتهای کوچکتر بسنده کردهاند. میدانیم دست کشور در حوزه پژوهش و فناوری خالی نيست. دولت بيش از دو دهه در ساختن و برکشيدن ظرفيتهای علمی، پژوهشی و فناورانه سرمايهگذاری کرده و دستاوردهایي هم داشته است. شکلگيری و گسترش قابلتوجه دانشگاهها و پژوهشگاهها، فقط يکی از خروجيهای اين سياست است. افزايش آمار توليدات علمی کشور (مقالات منتشرشده در ژورنالهای معتبر بينالمللی) هم نشانه ديگری از اين حرکت است. اما اين جهش علمی هم يک گمشده کليدی داشته و دارد: پيوندنداشتن با فرصتهای کارآفرينانه و واقعيتهای بازار ايران. اين گمشده ريشه در ماهيت کاملا دولتی فضای علمی و پژوهشی کشور دارد. به همين دليل توفيقات علمی کشور نتوانسته آنگونهکه بايد با اقتصاد ايران پيوند برقرار کند. به عبارت ديگر، تا به امروز، بيشتر مراکز پژوهشی کشور يا از موج کارآفرينی بهراهافتاده در کشور بیخبر بودهاند يا جسارت همراهشدن با آن را نداشتهاند. نگاه اين مراکز، به درآمدهای نفتی و تصاحب بخشی از آن بوده و ساختار بوروکراتيک و قوانين و ضوابط دستوپاگير حاکم بر اين مراکز هم مزيد بر علت شده است. به نظر میرسد دير يا زود، اين دو جريان مستقل از هم به يکديگر خواهند رسيد و چنين پيوندی برای اقتصاد ايران پربرکت خواهد بود. تيزبينی کارآفرينانه با پشتيبانی پژوهش، فرصتهای بزرگ اقتصادی را برای شرکتهای ايرانی خلق خواهد کرد. در آن روز، فرصتهای بزرگتر در بازارهای داخلی و خارجی هدف قرار خواهند گرفت. در سايه چنين پيوندی، رخوت و کندی از مراکز پژوهشی زدوده میشود و سرمايهگذاری چندينساله در علم و پژوهش ميوه خواهد داد و طلوع اقتصاد دانشبنيان، درونزا و بروننگر را در ايران شاهد خواهيم بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.