گفتوگو با دکتر «صادق زیباکلام» درباره نسبت هنر و سیاست
هنر کارخانه تولید ایدئولوژی نیست
سوژههای سیاسی و تاریخی همواره سوژههایی جذاب برای هنر بودهاند. اما دراینمیان یک آسیب جدی در ارتباط این دو حوزه با هم وجود دارد و آن سیاستزدگی هنر یا استفاده ابزاری از هنر بهعنوان بازوی تبلیغاتی سیاست است. درباره نسبت بین هنر و سیاست با دکتر «صادق زیباکلام» گفتوگو کردهایم. زیباکلام معتقد است سیاستزدگی هنر، اتفاقی تاریخی و محصول شکلگیری جریان چپ در ایران است.
آنچه در ارتباط با نسبت سینما یا بهطورکلی هنر با مقوله سیاست در ایران میتوان دید، یا از جنس نفی است، به این معنی که هنرمندان بهشدت در برابر واردشدن سیاست به عرصه هنر موضع میگیرند یا از جنس استفاده ابزاری حوزه سیاست از هنر است. چرا نسبت این دو حوزه به این شکل درآمده است؟ در ایران رویکردی نسبت به هنر وجود دارد که هنر را ابزاری سیاسی و اجتماعی میبیند که باید در خدمت جامعه قرار گیرد. این رویکرد آن رویکردی است که از جانب هنرمندان مستقل نیز مورد انتقاد و موضعگیری است. واقعیت این است که این رویکرد محصول شرایطی تاریخی است. این نوع نگاه به هنر برای اولینبار در ایران معاصر توسط جریانهای چپ مارکسیستی آغاز شد و ادامه پیدا کرد. شما اگر نگاهی به دهههای 20، 30 و 40 هجریشمسی داشته باشید خواهید دید که نامآورترین نویسندگان، شعرا، نقاشان و دیگر هنرمندان معاصر چپ بودهاند. به این شکل که یا عضو حزب توده ایران بودند یا طرفدار این حزب بودند یا ملهم و متأثر از افکار و عقاید مارکسیستی آن. این هنرمندان مارکسیست مانند سایر مارکسیستهای دنیا، درست مخالف جریانی بودند که هنر برای هنر را به رسمیت میشناسند. برای آنها هنر ابزار و وسیلهای بود برای انعکاس واقعیتهای جامعه و مقصودشان از واقعیتهای جامعه هم انعکاس دردها، رنجها و ظلمی بود که به اقشار کمدرآمد، محروم، مستضعف و آسیبپذیر جامعه وارد میشد. آثار هنری که صرفا بیانگر احساسات و هیجانات یا برای سرگرمی بود ولو اینکه بسیار هم زیبا تولید شده بودند چون واقعیتهای جامعه در آنها انعکاس نداشت بهزعم مارکسیستها محصول تفکر جامعه سرمایهداری و بورژوازی و مطرود بودند. هنرمندانی هم که به سمت هنر برای هنر میرفتند، خودشان و هنرشان را به سرمایهداری فروخته بودند. این تفکر همچنان هم طرفدار دارد و اساسا گروههای بسیاری هستند که برای هنر رسالت قائلند، رسالت سیاسی یا اجتماعی. بله، همانطور که گفتم این تفکر توسط مارکسیستها به ایران وارد شد اما منحصر به مارکسیستها نماند. حتی پس از افول مارکسیسم در ایران، این تفکر پایدار ماند و حتی به ادبیات انقلابی ایران وارد شد و پس از انقلاب سال 1357 هم ادامه پیدا کرد. به این شکل که آرمانهای انقلابی و مخصوصا تحتتأثیر جنگ، وارد هنر شدند و هنر باید لزوما بیانگر این آرمانها و ارزشها میبود. گروههایی از جریانهای تندرو و افراطی امروز ایران همچنان این تفکر را درست میدانند. اینها اگرچه از نظر اعتقادی کاملا با مارکسیستها متفاوتند اما در زمینه هنر تفکرات آنها را دارند و هنری را درست میدانند که منعکسکننده فقر، محرومیتها، فساد و تباهی غرب و سرمایهداری باشد. ولی معتقدم نگاه هنر برای هنر که مارکسیستها و اسلامگرایان رادیکال آن را پدیده فاسد سرمایهداری میدانند، در جامعه امروز کمرنگ شده است و جامعه فکر میکند هنر لزوما نباید منعکسکردن فقر و محرومیت باشد بلکه هنر یعنی منعکسکردن جنبههای روحی، روانی و عاطفی جامعه. ممکن است هنری را دوست داشته باشید بدون اینکه آن هنر منعکسکننده واقعیتهای اجتماع باشد. تصویری که مارکسیستها به وجود آورده بودند که هنر برای هنر فاسد است در حال ازبینرفتن است و هنر دارد به جایگاه غیرسیاسیاش برمیگردد. مسئلهای که در اینجا مطرح است این است که هنر اجتماعی یکی از ژانرهای پذیرفتهشده هنر در کل دنیاست. مشکل هنرمندان و مردم با آن بخشی از هنر است که اصطلاحا دولتی است. بله، متأسفانه یکی از بدبختیهای بزرگی که هنر مارکسیستی و هنر غیرهنری پیدا کرد این بود که بهشدت ابزاری شد در دست حکومتها. هم در دوران استالین که هنر ابزار دست حزب کمونیست شد، هم در زمان انقلاب فرهنگی چین که وسیله دست مائوئیستها شد و هم در کوبا. درحالحاضر هم جریانی در ایران وجود دارد که هنر برایش ابزار است. این جریان رویکردش به هنر طبیعی نیست بلکه هنر را کارخانه و کارگاه تولیدی میدانند که خواستهها، امیال و ایدئولوژی دولت در آن بازتولید میشود. این نوع هنر هیچوقت موفق نبوده است؛ نه در چین، نه در کوبا و نه در اتحاد جماهیر شوروی. این هنر حکومتی هیچجا موردپسند نیست. در این نوع هنر شما برای خوشامد گروه یا حزبی هنر تولید میکنید و به همین دلیل موفق نیست. ممکن است کسی هنری خلق کند نه برای خوشایند حکومت، اما حکومت هم از آن خوشش بیاید. این با نوع اول که گفتم تفاوت دارد. نوع اول مشخصا هنرمندان را وادار میکند، موضوعات خاصی را دنبال کنند. ارزشهای خاصی در این زمینه تعریف میشود و هنری که آن ارزشها را در خود نداشته باشد، مطرود است. گفتید که درحالحاضر رویکرد نوع اول به هنر تضعیف شده است. چرا این حرف را میزنید؟ ببینید، اگر به سینمای جمهوری اسلامی نگاه کنید، سه گروه فیلمهای دولتی ازجمله «قلادههای طلا» و امثالهم، فیلمهای گیشهپسند و بازاریپسند و فیلمهای مستقل مثل «جدایی نادر از سیمین» را میتوانید از هم تشخیص دهید. این گروه آخر البته گوشهچشمی هم به گیشه دارند اما چون فیلمسازان این گروه برای دل خودشان کار میکنند، هم در ایران و هم در دنیا موفق هستند. ما خواهناخواه به سمت این گروه سوم میرویم. دلیلش هم دقیقا این است که ما در دهه 60 اصلا چیزی به اسم سینمای مستقل نداشتیم اما امروز در دهه 90 میتوانیم اسم این نوع سینما را بیاوریم. این سینمای مستقل در آینده بزرگتر هم میشود و سینمای دولتی کوچکتر. چون این جریانی است که در همه دنیا اتفاق افتاده است و ادامه هم دارد. سینمای اتحاد جماهیر شوروی را با بالیوود مقایسه کنید. بالیوود چرا اکنون در تمام دنیا شناخته شده است؟ چرا شما حتی نمیتوانید اسم یکی از فیلمهایی که در دوران استالین تولید شده است را به خاطر بیاورید؟ دلیلش این است که هنر حکومتی، بهزور میخواهد تلاشی از سوی هنرمندان ایجاد شود ولی در هنر مستقل است که حتی اگر محرومیتی هم وجود داشته باشد، هنرمند با احساسات خودش آن را درک و بیان میکند. واقعیت این است که مردم هم متوجه تفاوت این دو نوع میشوند. مردم ما درحالحاضر از هنر دولتی رویگردان شدهاند و به همین خاطر هم شما میبینید که فروش یک فیلم دولتی که ممکن است از آن حمایت هم شده باشد، با فروش یک فیلم مستقل قابلمقایسه نیست. گیشه خودش نشان میدهد که کدام نوع هنر موفق است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.