نقش سازمانهای مردمنهاد و خیرین در سوانح طبیعی
انگیزههای همیاری را تقویت کنیم
عباس سبزواری. بنیانگذار و رئیس هیأتمدیره سازمان خیریه همراهان بم
در سالهای اخیر و بهویژه بعد از زلزله مهیب سال 1382 شهر بم، نقش سازمانهای مردمنهاد و خیرین هنگام بروز حوادث بزرگ، بیشتر نمود پیدا کرد. نقش سازمانهای مردمنهاد و خیرین در بلایا، نقشی به غایت مهم و حیاتی است. اما سؤالی که در اینجا میتوان مطرح کرد، این است که آیا این پتانسیل ارزشمند و کارا و به عبارتی این سرمایه اجتماعی به قدر کافی از سوی بخش دولتی درک میشود؟ متصدیان امر برای حفظ پتانسیل سازمانهای مردمنهاد موجود، چه کار مفیدی انجام میدهند و همچنین برای تقویت این حوزه چه کردهاند؟ متأسفانه آنچه در عمل مشاهده میشود، نشانههای معنیداری از هیچیک از این دو برنامه (حفظ پتانسیل موجود و تقویت بیشتر سازمانهای مردمنهاد) را نمیتوان دید! تقریبا هیچیک از سازمانهای دولتی، سازمانهای مردمنهاد را بهعنوان یک نهاد به رسمیت نمیشناسند و خود را نسبت به آن پاسخگو نمیدانند بلکه نگاهی از بالا دارند، بهعنوان مثال خود را مکلف به پاسخگویی به نامههای سازمانهای مردمنهاد حتی در همکاریهای مشترک نمیبینند! این رفتار گویای آن است که این پتانسیل اساسا دیده نمیشود و درکی از این سرمایه عظیم اجتماعی و جایگاه واقعی آن وجود ندارد. آیا با سختگیری در صدور مجوز سازمانهای مردمنهاد و تمدید آن یا بیمحلی به اقدامات مفید آنها برای جامعه و ندیدن کمک و نقش انجیاوها، میتوان گفت ارادهای برای تقویت این حوزه وجود دارد؟ مگر نه این است که تشویق، رفتارهای مثبت را تقویت و برعکس تنبیه، سختگیری و بیمحلی رفتارهای مثبت را در سطح جامعه تضعیف میکند؟ مثلا یک داوطلب و شهروند مسئول و محترم هنگام تمدید پروانه فعالیت، باید ساعتها وقت خود را برای انجام آزمایش اعتیاد یا اخذ گواهی سوءپیشینه صرف کند درحالیکه کارمندان بخش دولتی یا مدیران مربوطه مجبور نیستند این آزمایشها و اقدامات را انجام دهند. آیا این رفتارهای دوگانه، افزایش انگیزه مشارکت عمومی را در مردم و سازمانهای مردمنهاد به دنبال دارد یا کاهش انگیزه و سرمایههای اجتماعی را؟ این اشکال در مورد اشخاص حقیقی در حوزه خیرخواهانه یعنی خیرین نیز صدق میکند. یک سؤال جدی مطرح است که به لحاظ آماری آیا نگاه جامعه به سمت نگاه انساندوستانه و خیرخواهانه سوق پیدا کرده یا خودخواهانه. آیا جامعه تلاش میکند در کنار توجه به نیازهای فردی و شخصی در پی مشکلات همنوعان خود نیز باشد یا خیر؟ اینکه چند درصد از جامعه نگاهی خودخواهانه و فردی و چند درصد نگاه انساندوستانه و جمعی دارد و مقایسه سالبهسال آن نموداری ترسیم میکند که سمت شیب این نمودار (افزایش یا کاهش) میتواند بیانگر واقعیتهایی باشد که جای تأمل بسیار دارد. اگرچه تصور نمیکنم کار پژوهشی علمی در این حوزه شده باشد اما مشاهدات عینی سازمانهای مردمنهاد حاکی از کاهش مشارکتهای عمومی و مردمی در اهدای کمک است که جای آسیبشناسی دارد. اما آنچه مسلم است، اینکه نیکوکاری رفتاری اکتسابی و آموختنی است که باید آموخته شود، باید با تشویق تقویت و الگوهای متعدد و مناسبی از آن برای کودکان، نوجوانان و جوانان شناسانده شود. شاید مهمترین سؤال این مقاله این است که چه نهادی مسئولیت آموزش و تقویت فرهنگ خیرخواهانه را پذیرفته است و دنبال میکند؟ منظور نگارنده آموزشهای جستهوگریخته و موردی نیست بلکه مراد، برنامه و استراتژی معین برای نیل به هدفی مشخص است. آیا نهاد خانواده این مسئولیت را بهصورت مشخصی دنبال میکند؟ (اصلا چند درصد پدران و مادران، نگاه خیرخواهانه دارند که بتوانند آن را به فرزندان خویش منتقل کنند؟) رسانه ملی الگوهای مناسب برای نوجوانان و جوانان مملکت را شناسایی و معرفی میکند؟ (چند درصد از برنامههایی که میسازد به ایجاد و تقویت روحیه خیرخواهانه اختصاص دارد؟ آیا به فرزندان این آب و خاک الگوی کافی معرفی شده است؟ اگر نه، بدیهی است او الگوهای دیگری برمیگزیند و ما دیگر نمیتوانیم اعتراض کنیم زیرا او مقصر نیست!) آیا آموزشوپرورش استراتژی ویژهای در زمینه پرورش روحیه خیرخواهی در دانشآموزان دارد؟ آیا دانشگاههای ما برنامهای مشخص برای دستیابی به این هدف دارند؟ آیا سایر نهادها، کار مشخص و مؤثری در این حوزه میکنند؟ اگر پاسخ غالب سؤالات بالا منفی است، چگونه میتوان انتظار داشت این حوزه تقویت شود، مردم به هم کمک کنند یا سازمانهای مردمنهاد در لحظات حساس با پتانسیلی قوی و مؤثر و انگیزه کافی به کمک مردم و دولت بشتابند؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.