روزنامهنگاری علم چیست؟ روزنامهنگار علم کیست؟
واسطهگری بین عامه مردم و دانشمندان
قدیر فرهادی
این پرسشی است که برای همه کسانی که در حوزه روزنامهنگاری علم فعالیت میکنند، حتما پیش آمده است. هر روزنامهنگار علم حتما پاسخی برای این پرسش خود یافته و سعی کرده است با تعریفی که از این حوزه شغلی برای خود فراهم کرده، به فعالیت بپردازد. از قدیم میگفتند روزنامهنگار علم حد واسط دانشمندان و پژوهشگران و عامه مردم است. به این معنا که بسیاری از مردم مایلند از دستاوردهای علمی جدید دانشمندان باخبر شوند اما چون با زبان فنی دانشمندان آشنا نیستند، نمیتوانند با نوشتههای آنان ارتباط برقرار کنند. از طرف دیگر، بسیاری از دانشمندان نیز میخواهند با مردم عادی ارتباط برقرار کنند و اهمیت یافتههای علمی خود را برای آنان شرح دهند اما نمیتوانند چون یا وقت و فرصتش را ندارند یا با امکانات رسانهها آشنا نیستند یا به هر دلیل دیگر نمیخواهند وارد این عرصه شود. اینجاست که روزنامهنگار علم وارد میشود. روزنامهنگار علم کسی است که با اصول کلی علم و پژوهشهای دانشگاهی آشناست و میتواند دستاوردهای علمی جدید را در رسانههای مختلف و به زبان ساده، برای مردم بازگو کند. این دسته از افراد هم تا حدودی با اصول، قوانین و نظریههای علمی آشنا هستند، هم روندهای موجود در دانشگاهها و پژوهشگاهها را میشناسند و هم چگونگی انجام تحقیقات علمی را از نزدیک لمس کردهاند. این افراد میتوانند نقش واسطه بین دانشمندان و انجمنهای علمی با عامه مردم را ایفا کنند. اما برخی این تعریف از روزنامهنگاری علم را بسیار سطحی و دمدستی توصیف میکنند. به باور آنان روزنامهنگاران وظیفه بزرگتری دارند و باید نقش مهمتری نسبت به نقش واسطهگری بین دانشمند و عموم مردم برای بیان دستاوردهای علمی داشته باشند. به باور دسته دوم: «از آنجا که بخش عمدهای از چرخهای اقتصاد بر درآمدهای مالیاتی استوار است، دانشمندان برای آنکه بتوانند بودجه خود را تأمین کنند، باید با مردم حرف بزنند. در این حالت اگر فاصله دانشمندان و مردم بیشتر شود، ممکن است در انتخابات بعدی کاندیدایی که به مردم قول میدهد، از بودجه پژوهشی کم و به جای آن از مالیات مستقیم مردم کم میکند، رأی بیاورد. بدینترتیب، دانشمندان کسبوکار خود را از دست میدهند. پس باید مردم در جریان اهمیت و کارکرد آنها باشند، اما دانشمندان زبان حرفزدن با مردم عادی را در بسیاری از اوقات بلد نیستند و گاه اولویتهای کاری آنها با علایق و نیازهای مردم ارتباط مستقیم ندارد و باید به مردم توضیح داد این فعالیت چطور بر زندگی امروز و فردای آنها تأثیر میگذارد. در چنین شرایطی آنها نیاز به مترجمی دارند که به زبان ساده، حرفهای آنها را برای مردم ترجمه کند. این مترجم، روزنامهنگار علمی است». این دسته دوم بر این باورند که روزنامهنگاری موفق است که بتواند این فرایند را برای مردم تبیین و لزوم و اهمیت پژوهشهای علمی را به جامعه گوشزد کند. درباره نگاه دوم چند نکته گفتنی است: اول اینکه عمده درآمدهای ما از فروش نفت و فراوردههای نفتی است. کشور ما چندان روی مالیات دریافتی از مردم تکیه نمیکند و باوجود اینکه مدیران شعار میدهند که ما باید از اتکایمان به درآمدهای نفتی کم کنیم، در عمل همچنان وابسته به نفت هستیم و مالیات نقش بسیار کمرنگی در تأمین هزینههای جاری کشور دارد. دیگر اینکه چه درآمدهای کشور ما از فروش نفت باشد، چه از مالیاتهایی که از مردم گرفته میشود، در هر صورت، نحوه مصرف آن را دولت تعیین میکند. در این همه سال، هیچگاه مشاهده نشده است فردی یا گروهی به نمایندگی از مردم، خطاب به دولت بپرسد با پول ما (پول نفت ما یا پول مالیات ما) چه کرده است. این نوع پرسشگری نهتنها در حوزه مدیریت پژوهشهای علمی مشاهده نشده است، بلکه هیچ سابقهای در هیچ جای دیگر هم ندارد. پس این دیدگاه از کجا بین روزنامهنگاران و پژوهشگران ارتباطات علم رایج شده است؟ تبیین لزوم و اهمیت پژوهشهای علمی برای جامعه و عموم مردم، یکی از مواردی است که انجمنهای علمی غرب، بهدرستی بر آن تأکید میکنند. این پژوهشگران هم زمانی که تصمیم گرفتند با دیدگاههای روزنامهنگاران، دانشمندان و مدیران جوامع غربی در مورد اهداف ترویج علم آشنا شوند، با این مورد مواجه شدند. اما نکته بسیار مهم کپیبرداری ایدههای مدیریتی این افراد، از جوامع توسعهیافته برای جامعههای در حال توسعه است. جالب است وقتی کسی مطلبی درباره اهمیت نظریه نسبیت یا کاربردهای آن را از نشریه نیوساینتیست به فارسی ترجمه میکند، به او هشدار میدهند هر خبرنگاری برای انتشار یک مطلب علمی در رسانهها باید به ویژگیهای جامعه خود و تفاوت آن با ویژگیهای جامعهای که محتواهای علمی را از آن اخذ میکند، توجه کند. این درحالی است که اصولا مباحث علمی جهانشمول است و برای بیان اصول قانونهای علمی جهانشمول در جوامع گوناگون، ملاحظات چندانی وجود ندارد. قوانین نیوتن درباره حرکت در همه جای جهان، یکسان است و تفاوتهای فرهنگی هیچ تأثیری در قوانین نیوتن ندارد. به همین دلیل تدریس این قانونها در همهجای جهان یکسان است. حوزهای که باید تفاوتهای فرهنگی را بهدقت مدنظر قرار دهد، حوزههای علوم انسانی مانند مدیریت است، اما زمانیکه این حوزهها برای مدیریت علم و پژوهش اظهارنظر میکنند، یکباره همه ویژگیهای جامعه خود و جامعه دیگر را فراموش و نسخه بیمار دیگر را چشموگوشبسته برای ما نیز تجویز میکنند. به هر روی، اینکه «روزنامهنگاری علم چیست؟ روزنامهنگار علم کیست؟» هنوز هم از جمله پرسشهای بسیار مهمی است که باید درباره پاسخهای آن به تعامل و گفتوشنید پرداخت، اما به نظر میرسد پاسخ نهایی هر چه که باشد، پاسخ قدیمی «تفسیر و تبیین دستاوردهای دانشمندان به زبان مردم» و «واسطهگری بین عامه مردم و دانشمندان»، همچنان بخش زیادی از وظایف روزنامهنگاران علم را تشکیل دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.