دستاورد رسانههاي علمي
ترويج علم، آري يا نه
بابك فرهادي
«حل معماي مدالهاي اتمي توسط دختر ايراني فارغالتحصيل مديريت بازرگاني»، «نفوذ النينو به ايران و كاهش دما تا 45 درجه زير صفر»، «توصيه پزشكان به استفاده از سير و پرتقال براي پيشگيري از ابتلا به آنفلوانزا»؛ بسياري با توجه به انتشار چنين اخباري و همچنين فراواني شبهعلمهايي مانند فال روز و ماه تولد (كه در بسياري از رسانهها منتشر ميشود) و يادآوري اينكه ايران از جمله كشورهاي باسابقه در زمينه رسانههاست، نتيجه ميگيرند كه روزنامهنگاري علم در ايران بيثمر است كه اگر نبود، چرا خبرهاي اينچنيني، يكروزه دنياي اينترنت و شبكههاي اجتماعي را درمينوردند؟ به باور اين دسته از افراد، همه زحمتهايي كه روزنامهنگاران در اين سالها براي ترويج علم و فناوري در رسانهها كشيدند، بيفايده بوده است و نبايد اميدي به آينده اين نوع فعاليتها داشت. آنها بر اين باورند كه جلوي ضرر را از هر جا بگيرند، منفعت و بهتر است. اما بهراستي ترويج علم در رسانههاي ما هيچ دستاوردي نداشته است؟ اگر داشته است، چگونه سيل روزافزون خبرهاي شبهعلمي و غيرعلمي را در رسانههاي عمومي توجيه كنيم؟ دراينباره بايد به چند نكته توجه داشت: 1- متأسفانه همه چيزهايي كه درباره گسترش شبهعلم در رسانهها گفته ميشود، كاملا درست است، اما از طرف ديگر بايد دانست اين موضوع خاص ايران يا ديگر كشورهاي در حال توسعه نيست. در همه كشورها چنين خبرهايي يا به بيان ديگر، چنين شايعههايي منتشر ميشود حتي در كشورهاي پيشرفته. در پاسخ به افرادي كه ادعا ميكنند با توجه به فراواني افرادي كه در مشاغلي مانند طالعبيني و رمالي هستند و تعداد زياد مشتريان آنان، بايد به اين نتيجه رسيد كه علم در كشور ما جايگاهي ندارد و بايد بساط علم و ترويج آن را برچيد، يادآوري ميكنيم اگر به رواج بازار رمالي و طالعبيني در كشوري مانند آمريكا دقت كنيم، درمييابيم كه كشورهاي پيشرفته نيز در اين زمينه، وضعيت چندان بهتري از ما ندارند. 2- بسياري از اخبار شبهعلم در نشريات زرد چاپ ميشود كه نه ناشران آن علاقهاي به ترويج علم دارند و نه مخاطبان آنها در جستوجوي علم هستند. به بيان ديگر اين افراد از ابتدا هم مخاطب علم و رسانههاي علمي نبودند. با توجه به بيگانگي اين افراد با علم، قابل پيشبيني بود كه آنها خيلي زود اسير شايعات ميشوند. كمتر پيش آمده است كه خبري نادرست در رسانهاي علمي منتشر شده باشد ولي در عوض رسانههاي عمومي، پيشگامان انتشار اين دسته اخبار هستند. 3- علم امروز به حد زيادي گسترده شده و طبيعي است كه بسياري از افراد (حتي اگر هم تحصيلات عاليه دانشگاهي داشته باشند)، فقط متخصص يكي، دو رشته هستند يا اينكه درنهايت با چند رشته نزديك به هم، آشنايي مختصري دارند. پس اگر يك فرد تحصيلكرده در رشته فيزيك، عقايد نادرستي در مورد موضوعات پزشكي و زيستشناسي داشت يا اخبار شبهعلمي را باور كرد، چندان هم جاي تعجب نيست و نبايد به اين نتيجه رسيد كه همه دانستههاي ديگر او در حوزه تخصصي خودش هم مانند اين شايعات، بياساس و بيمحتواست يا نبايد نتيجه گرفت كه اين فرد در طول مدت تحصيل، فقط مشغول گردآوري تودهاي از محفوظات بوده است كه هيچ مفهوم منسجمي را در مورد علم در ذهن او پديد نياورده است. بلكه بر عكس ميتوان از اين پديدهها اينگونه نتيجه گرفت كه افراد فقط اخبار نادرستي را در حوزههايي ميپذيرند كه با آن آشنا نيستند. پس براي ريشهكني شبهعلم بايد به همان مفهوم آشناي «ترويج علم» متوسل شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.