|

گفت‌وگو با فربد مرشدزاده، نمایشگاه‌گردان

نقاشی ایران در کماست

نوید جهانبخش: نقاش راوی، نمایشگاهی بود که از مرداد امسال می‌توانستید در گالری شیرین مخاطبِ آن باشید. این نمایشگاه که با گردآوریِ فربدِ مرشدزاده افتتاح شد، آثارِ 17 نقاشِ جوان را به نمایش درمی‌آورد که همه در آن تلاش می‌کردند تا تجربه‌ای در راستایِ سنتِ روایتگریِ ایرانی به دست بیاورند. مسئله درگیریِ ادبیات و نقاشی، موضوعی ا‌ست که در طولِ این سال‌ها فربدِ مرشدزاده با آن درگیر بوده و این مسئله‌ای‌ است که برایِ مخاطبی که مسیرِ کاریِ او را تعقیب می‌کند، کاملا ملموس است. به بهانه این نمایشگاهِ و کیوریتوری مرشدزاده در آن، با این هنرمند به گفت‌وگو نشستیم. در این گفت‌وگو تلاش شده دغدغه‌هایِ مرشدزاده، به عنوانِ هنرمند، کیوریتور و استادِ دانشگاه در مسیرِ نقاشی و ادبیات برایِ مخاطبانِ روشن‌تر شود.

گستره‌ وظایف کیوریتور را در یک نمایشگاه چطور می‌بینید؟ از نظرِ شما یک گردآورنده‌ موفق چه چیزهایی را باید در نظر بگیرد؟ خب، جواب‌دادن به این سؤال سخت است، ولی من فکر می‌کنم اول برایِ جواب‌دادن به این سؤال، بهتر است ببینیم از نظرِ ما کیوریتور چه کسی ا‌ست؟ من فکر می‌کنم کیوریتور کسی ا‌ست که قبل از هر چیز مدیومی را که کیوریت می‌کند، بشناسد، یعنی درباره‌ خودم مثلا نقاشی، خب، من تحصیل‌کرده‌ نقاشی هستم و حدودا می‌توانم بگویم از سالِ 69 با آموزش‌های اولیه وارد این فضا شدم. از سال 72 وارد فضای آکادمیک شدم و در طول تمام این سال‌ها، هیچ فاصله‌ای از فضای نقاشی نداشتم و این مدیوم را می‌شناسم و می‌دانم یک نقاشیِ خوب چه ویژگی‌ها و یک نقاشیِ متوسط، چه ویژگی‌هایی دارد. در مرحله‌ دوم به نظر من یک کیوریتور باید یک تئوری یا فرضیه داشته باشد، مثل هر پژوهشگر دیگری که می‌خواهد روی یک موضوع پژوهش کند. جدا از اینها، کیوریتور باید از یک‌جور خلاقیت در مدیریت برخوردار باشد و اتفاق در جهتی باشد که بتواند طوری نمایشگاه را ساماندهی کند که ویژگی‌های فردی هنرمندانش تحت‌الشعاع قرار نگیرد و از بین نرود، درواقع باید یک‌جور رویکردِ لیبرالی به مسئله‌ گردآوری‌کردن و سمت‌وسو دادن به هنرمندان داشت. اگر تمامِ اینها کنار هم وجود داشته باشد، تازه می‌شود وارد این مسیر سخت شد؛ مسیری که بیشتر از هر چیزِ دیگری احتیاج به ممارست و برنامه‌ریزی و قدرت پیش‌بینی‌ای دارد که اجازه دهد همیشه دو قدم جلوتر را بتوانید ببینید و یک ایده‌ کلی از مقصد نهاییِ موضوع در ذهن داشته باشید تا بتوانید یک نمایشگاه را گردآوری و ساماندهی کنید. نمایشگاه‌هایی که تابه‌حال گردآوری کرده‌اید، ارجاعِ به ادبیات، روایتگری و تصویرسازی به شکلِ سنتی و ایرانی آن را در خود داشتند. این روندی‌ است که ردپای آن را در آثار خود شما هم می‌توان دنبال کرد، می‌توانید درباره‌ دغدغه‌تان دراین‌راستا بیشتر توضیح دهید؟ همگامی نقاشی با ادبیات اصلا چیز جدیدی نیست، یعنی چیزی نیست که بتوانم بگویم من دارم درباره‌اش صحبت می‌کنم و موضوعی ا‌ست که همیشه وجود داشته، یعنی از سنت تأویلی که در متون مقدس وجود داشته و حالا در سنت نقاشی غربی که از بیزانس آغاز شده و در بخش عمده‌ای در رنسانس بوده، تا نگاه هنرمندان رمانتی‌سیست به مسئله‌ ادبیات و ادبیات فاخر و بهره‌جستن از موضوعات ادبی کلاسیک تا سنت نقاشی ایرانی که اصلا مبتنی بر ادبیات است و درواقع یک تأویل از یک متن را به مخاطب نشان می‌دهد. من به نقاشی ایرانی اعتقاد دارم و فکر هم می‌کنم اعتقاد درستی باشد. نقاشی ایرانی تصویرسازی متون ادبی نیست، تأویل به تصویر ادبیات است. خب، این سنت وجود داشته، من دائما روی آن مطالعه می‌کنم، در حال خواندن این درس هستم و به این فکر می‌کنم دامنه این تأویل تا چه اندازه می‌تواند گسترده باشد؟ درباره‌ کارهای خودم هم همین‌طور است. تا آنجایی که به یاد دارم، همیشه یک قصه یا یک روایت یا قطعه‌ ادبی در پس فکر من وجود داشت. کلا آبشخور اندیشه‌ من از ادبیات داستانی و غنایی است- حالا شعر یا ادبیات فرقی هم نمی‌کند- کلا ذهنِ شاعرانه‌ای دارم و این را می‌پسندم و این شاعرانگی را در اثرِ هر کسِ دیگری هم ببینم و بتوانم تشخیصش دهم، دوست دارم و برایش ارزش قائل می‌شوم. چرا کیوریتی که در گالری شیرین با عنوان نقاشِ راوی انجام دادید، هنرمندانی را به مخاطب معرفی می‌کرد که اغلب یا تابه‌حال اثری ارائه نداده بودند یا به ‌هر طریقی اولین تجربه‌هایِ خود را در زمینه‌ ارائه پشتِ‌سر می‌گذاشتند؟ واقعیت امر این است که نمایشگاه گالری شیرین یک کمیسیون بود، یعنی یک نیاز بود که خانمِ پرتوی، (مدير گالري شيرين)، گفتند من می‌خواهم نمایشگاهی از مجسمه‌سازها، عکاس‌ها و نقاش‌های تازه داشته باشم و درواقع چهره‌های کمترشناخته‌شده را معرفی کنم. وقتی که این را شنیدم، گفتم من هم در حال کارکردن روی موضوعی هستم( پیوند نقاشی و ادبیات) که اگر فکر می‌کنید نتیجه‌ خوبی داشته باشد، می‌توانیم داستان‌هایمان را با هم ترکیب کنیم. تجربه‌ هیجان‌انگیزی بود. می‌توانستم ریسک بالایِ آن را پیش‌بینی کنم، ولی از آنجایی که به دلیل شغل معلمی، کارکردن با جوان‌ها را خیلی دوست دارم و شیفته‌ این فضای پرانرژی و گاه حتی دیوانه‌واری که بچه‌ها تجربه می‌کنند هستم، احساسِ امنیت کرده و فکر کردم می‌توانم با آنها این تعامل را داشته باشم. واقعا برایم احساسِ خوشا‌یندی داشت. ارجاع به روایتگری به شکل سنتی آن با بیانی معاصر، تا چه اندازه امکان‌پذیر است؟ ما همیشه یا در سنت غرق می‌شویم یا علیه سنت موضع می‌گیریم. همیشه سنت برای ما یا یک چیز قدسی به شمار می‌رود یا یک چیز کاملا طردشده است. هیچ‌وقت فکر نمی‌کنیم این سنت ادامه دارد و اتفاق قابل انکاری هم نیست و فقط از قالبی به قالب دیگری تبدیل می‌شود، برای مثال اتفاقا بهزاد هم چالش‌هایی مشابه نقاشِ امروز را تجربه می‌کرده وقتی که با متن عارفانه‌ جامی مواجه می‌شده است، درواقع او هم در این مسیر می‌خواهد منیت خودش را نشان دهد و درعین‌حال می‌خواهد ترجمه‌ خودش از آن متن را نمایش دهد. این تجربه در نمایشگاه عاشقانه‌ ایرانی موفق‌تر بود و به‌راحتی در کارهای خانم الهه مقدمی، پونه اوشیدری، هما بذرافشان و کیانا غیائی به جواب‌های دلچسب‌تر و قابل ارجاع‌تری برای اینکه بتوانم بگویم این سنت به این شکل قابل ادامه است، ‌مشاهده كردم تا نمایشگاه نقاش راوی در گالری شیرین. طبیعی هم است، چون در آن نمایشگاه با نقاشانی اسم‌ورسم‌دار کار کرده بودم که خودشان می‌دانستند چه‌کار می‌کنند. اتفاقا جدا از نمایشگاه، به‌راحتی در آثارِ دیگرِ کسانی مثل هما بذرافشان هم می‌شود ردپای این دغدغه را دید. اصلا من برهمین‌اساس انتخاب کردم. الهه و پونه را هم به همین شکل انتخاب کردم یا کسی مثلِ کیانا که در پروژه دانشگاهش روی کتاب «ها کردن» اثر پیمان هوشمندزاده کار کرده بود. درمجموع به این دلایل در آن نمایشگاه نتیجه‌ بهتری به دست آوردم. داستان این است که ما بدانیم آن نقاش نگارگر ما در حال انجام چه کاری بوده و حالا ما هم می‌توانیم همان کار را انجام دهیم با این تفاوت که امروز دنیا تغییر کرده و آزادیِ فردی‌مان بیشتر شده است و دیگر دربار پشتِ‌سرمان نبوده و قرار نیست به کسی جواب پس دهیم، ولی مثلا رابطه‌ من با کتاب زویا پیرزاد، یک رابطه‌ تک‌به‌تک است. من تصمیم می‌گیرم این کتاب چه‌جور کتابی ا‌ست. من تصمیم گرفتم کتاب خانم پیرزاد درباره‌ یک‌سری روابط مثلثی است، اصلا عدد سه، کلید همه‌چیز این داستان‌ است و من عدد سه را در این کتاب دائما می‌دیدم و برایم تکرار می‌شد. تمام داستان، تکرار مثلث‌های عشقی بود و حتی در بچه‌های خانواده عدد سه را می‌دیدم. من فکر کردم به‌راحتی می‌توانم این عدد سه را به عنوان یک کد و رمز در کارم استفاده و آن را ترجمه کنم و برایم تجربه‌ای بود که تا اندازه‌ای به نتیجه‌ خوبی نزدیکم کرد. این برخورد روایتگرانه و بومی، می‌تواند ساختاری جدید را به وجود بیاورد که به ‌نوعی ساختارِ جهانی منتهی شود؟ قطعا، من فکر می‌کنم چنین پتانسیلی در این زمینه وجود دارد که این کار را می‌کنم. سنتِ نقاشیِ ایرانی یکی از سنت‌های معتبر در زمینه‌ نقاشی ا‌ست، حالا شاید این روزها برایمان جذابیتی ندارد، اما واقعیت امر این است چند کشور دیگر را می‌شناسید که سنت بیشتر از هزار سال به شکل پیوسته در نقاشی داشته باشند؟ درست است که ما می‌گوییم با کمال‌الملک این سنت قطع شده است ولی نقاشی نمرد و ادامه پیدا کرد. تقریبا هیچ چیزی از زمان ساسانی به این طرف، غیر از یک دوره‌ای که ما از آن خبر نداریم و در اوایلِ اسلام، خارج از مرزهایِ ایران نقاشی در تورفان و سغد و نواحیِ دیگری سنت نقاشی مانوی و ایرانی ادامه پیدا کرده، تغییری نکرده. ما می‌توانیم ببینیم یک نقاشی هزار و چندصد ساله‌ پویا و زنده و معتبر داریم. بنابراین به نظر من، این سنت آن‌قدر ریشه‌دار و عمیق است که بتواند امروز تبدیل به یک جریانِ جهانی شود. اتفاقا به نظرِ من جامعه‌ جهانی آمادگیِ پذیرشِ چنین چیزهایی را دارد. من خوشبینم و فکر می‌کنم نقاشیِ ایرانی هنوز برگ‌هایِ برنده خود را بیرون نیاورده است. نقاشی ایرانی فعلا در یک دوره‌ کما و نقاهت است تا زمانی که چیزِ تازه‌ای از آن دوباره بیرون بیاید. با توجه به سابقه‌ای که وجود دارد، می‌تواند یکی از چیزهایِ جدید همین باشد. آیا نمونه‌ مثال‌زدنی‌ای در دنیای معاصر از این پیوند دارید که به نتیجه‌ قابلِ توجهی رسیده باشد؟ بله، مثلا هاکنی روی اشعار نقاش آمریکایی والت ویتمن، یا کنستانتین کاوافی کار کرد که در قرنِ بیستم اتفاق افتاد. به‌هرحال، ما در سنت نقاشیِ خودمان شاعر نقاش کم نداریم که می‌توانیم به عنوان یک نمونه‌ معروف، سهرابِ سپهری را بگوییم که از نظرِ من شاید در مقایسه با دیگران خیلی هم نمونه درخشانی نباشد، ولی به‌هرحال شاعرنقاش کم نداریم کسانی مثل ابراهیم جعفری و طلیعه کامران و خیلی‌های دیگر هم در این زمینه بوده‌اند. به نظر من به خاطر سنت ادبی قدرتمندمان، همه‌مان این ذهن شاعرانه را داریم. حتی به نظرم ادبیات معاصر قدرتمندی داریم با اینکه هنوز در این زمینه خیلی بومی هستیم، ولی در همین اندازه هم واقعا قدرتمند و پایدار بودیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.