|

جهنم و اشباح

«پس از جهنم» و «پدران خفته و اشباح عروسک‌خانه» دو کتاب از شهریار وقفی‌پور است که در نشر دیبایه به چاپ رسیده. «پس از جهنم» مجموعه شعری است، نیمی از آن سروده خود شاعر و نیم دیگر ترجمه‌های او از اشعاری از پل سلان، اکتاویو پاز، آندره برتون و استفان مالارمه. شعرهای بخش اول کتاب که سروده خود شهریار وقفی‌پور است به گواه تاریخ پای آن‌ها، سروده‌شده در سال‌های 91 و 92 هستند، جز یک شعر (به معشوقه‌ی هیستریک) که متعلق به زمانی دیگر است و اولین شعر کتاب هم هست. در کنار نام نویسنده، هم روی جلد کتاب و هم در شناسنامه آن نام شاعرانی هم که نیمه دوم کتاب به ترجمه شعرهاشان اختصاص یافته آمده است. وقفی‌پور در بخشی از مقدمه کتاب، درباره این آمیختگی تالیف و ترجمه، با اشاره به شعر اول کتاب که تداعی‌گر بودلر است، می‌نویسد: «پایان شعر، بی‌گفت‌و‌گو، یادآور سطری از بودلر است که از قضا، شعرش هم مقدمه‌ی کتاب گل‌های شر است که مرا به آوردن شعری در مقام مقدمه جری‌تر ساخت؛ مع‌الوصف، این سطر، عینا، حتا به لحاظِ به زبانِ فرانسه‌بودنش، در شعری انگلیسی‌زبان می‌آید، یعنی برهوت تی. اس. الیوت، که بلاتعجب شاعر محبوبِ من است، و این اشاره در اشاره، استراتژیِ اساسیِ شعرِ مدرن، به طور عام، و شعر من، به طور خاص، را پررنگ‌تر می‌سازد، و آن «مناسبات بینامتنی» است که لزومی به توضیح بیش‌ترِ آن نیست، چراکه مفهومی غریب و بیگانه برای خوانندگان فارسی‌زبان نباشد، اما همین اشاره‌ی گذرا، روشن می‌سازد که چرا تقریبا نیمی از صفحات کتاب اشعارم، به ترجمه‌هایم از دیگر شاعران اختصاص یافته است». عنوان‌های شعرهای نیمه اول کتاب، شعرهای خود شهریار وقفی‌پور، عبارت‌اند از: «به معشوقه‌ی هیستریک»، «زمستان است»، «چکامه‌ی دل‌تنگی»، «با الهام از سایه‌ی سفیدتری از رنگ پریده»، «تفکرات شبانه‌ی کوتاه»، «تبار بیابانی»، «برای شب»، «این هنر ناتمام»، «تکمله‌ای بر وداع»، «دو یعنی روان‌کاوی فقط یک اسطوره دارد»، «یهودی‌تر از ناخدای الکلی»، «نوشتنِ آخرین شعر» و «در جشن دوستان». نیمه دوم کتاب هم با عنوان «در همراهی با پل سلان، اکتاویو پاز، آندره برتون و استفان مالارمه»، شامل ترجمه‌هایی از اشعار «تو مرگ من بودی»، «برپا ایستادن» و «فوگ مرگ» از پل سلان، «چنان‌که به باران گوش می‌سپارند» از اکتاویو پاز، «آزادی عشق» از آندره برتون و «تالم»، «هدیه‌ی شاعر»، «نسیمِ دریایی»، «عصر یک فون» از استفان مالارمه است. آنچه می‌خوانید سطرهایی است از شعر «به معشوقه‌ی هیستریک» از این مجموعه: «... ببخشیدم اگرم فراموش کرده‌ام تو از سپیده‌دم‌ها از خورشیدها و/ می‌لرزیدی که دریای یخ‌زده این همه دور یا/ یا/ دور و نزدیک می‌شود این‌همه دور/ غالباتر دورتر بود این‌همه دور/ با ما گفته بودند عصری جدید را آغاز و وداع با دورانی کهن را/ و قصرها می‌لرزیدند در تبخیرِ آهن/ اما تو پادشاها! مرا همین‌گونه به یاد آور،/ زیباتر کمی/ برانگیخته در موهایش امشب جهنمی از جنگ‌جویانِ گفتی کلاسیک!/ و همین‌گونه خورشید می‌کوبد بر حلبی./ امشب را/ زیباتر کمی/ آواره/ اگر چپ/ کمی/ ای شریر!» کتاب دیگری که از شهریار وقفی‌پور در نشر دیبایه منتشر شده، «پدران خفته و اشباح عروسک‌خانه» است که مجموعه‌ای از مقالات نظری است با عنوان‌های «شکسپیر، حافظ و نام‌های پدر»، «شکل ابتذال به‌مثابه عمل ایدئولوژی لیبرال»، «چرا همیشه هیولایی هست»، «چرا سرخپوستان بعد از کریستف کلمب رسیدند»، «دیالکتیک روشنگری: قطعات فلسفی»، «اودرادک هنرمند»، «پس از سوژه، عشق به سمپتوم»، «از پوچینی تا کراننبرگ: تئاتر سینمایی» و «گزارشی در باب عمل نقد ادبی در ایران». بوف کور هدایت، شازده‌احتجاب گلشیری، بحث‌های نظری براهنی درخصوص شعر معاصر، سینمای وسترن، ادبیات کلاسیک و ادبیات مدرن، از جمله موضوعاتی هستند که در مقالات این کتاب به آنها پرداخته شده است. آن‌چه می‌خوانید قسمتی است از مقاله «شکل ابتذال به‌مثابه عمل ایدئولوژی لیبرال» از این کتاب: «... قرائت شمایل حافظ (که قرائت غزل‌های این غول شعر را هم دربر می‌گیرد) چیزی است از جنس خرابه‌گردی؛ به عبارتی شمایل حافظ نوعی مکان یا محوطه (سایت) است نه متن ادبی. شمایل حافظ عمارتی است که در آن زندگی روزمره‌ی افراد جامعه‌ی ایرانی مقرر می‌شود: هرکس در درستی فال حافظ شک کند، «نامحرم» است، به آن معنا که «آنچه خود دارد ز بیگانه طلب می‌کند»، به آن معنا که در اندرون خسته دلش «دیو» صحبت می‌کند. این عمارت عمارتی کافکایی است و در آن پدرانِ خمیده‌قامت و کارمندان دیوانسالار و زنان شهرآشوب در گردش‌اند تا نمایش کیهان ایرانی به‌درستی اجرا شود. کیهان ایرانی نه دولتشهر یونانی است، نه رویای امریکایی، نه زندگی اخلاقی بورژوازی اروپایی، بلکه «نمایش» است و تمام بازنمایی‌های این کیهان گواهی است بر این مدعا: نگارگری ایرانی همیشه تصویر یک صحنه است، از همین‌رو همواره در برابر چشم بیننده است: بیرون ناب. حتی صحنه‌های داخلی نیز در این نقاشی به شکل صحنه‌های بیرونی نشان داده می‌شوند. فقدان پرسپکتیو در این نوع نقاشی دلیلی دیگر بر نمایشی‌بودن این کیهان است. اما این نمایش از نوع نمایشی است که افلاتون در تمثیل غارش به آن اشاره می‌کند: نمایشی که مبتنی‌بر تابش نور است، به عبارتی «نمایشی در آینه» است، از همین‌رو پرسپکتیو در آن غایب است. صوفی تمثیل بوستان مولوی نیز که به حواریون تذکر می‌دهد به تماشای نگاره‌های دقیقِ منعکس‌شده در دل بنشینند، به همین نوع نمایش نظر دارد... لیکن این نمایش برای چه‌کسی ترتیب داده شده است؟ این نمایش شباهتی با تراژدی‌های یونانی ندارد که برای شهروندان بازی می‌شدند تا در مواجهه با کنش‌های قهرمانان تراژیک به کاتارسیس برسند و در بازگشت به دولتشهر، در نقش شهروندان پالوده‌نفس زندگی روزمره‌ی خود را والایش یافته زندگی کنند؛ این نمایش در سینما هم صورت نمی‌گیرد که فانتزی‌های شهروندانِ ازخودبیگانه را روی پرده فرافکنی کند، بلکه این نمایش در زندگی جاری است و از همین‌رو، نظاره‌گران همان بازیگران نمایش‌اند...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.