گذری کوتاه بر نحوه نگرش به اعتیاد در هنر
سببساز بدبختی یا وسیله انتقام
سالهای دهه 60 و 70 و قبلتر از آن، اعتیاد یک بیماری نبود، یک مشکل اجتماعی و یک ناهنجاری تمامعیار بود. مردم و اعتیاد میتوانست خانوادهای را به حضیض ذلت بکشاند. اعتیاد به مواد مخدر در ذهن بسیاری از خانوادهها همراه با فاجعهای بود یا است که نظیری ندارد. کسی که فردی معتاد در خانوادهاش وجود داشت، حتما بین همسایهها انگشتنما میشد. اگر مرد خانواده بود با همسرش و فرزندانش همدردی و با او تحقیرآمیز برخورد میکردند. اگر پسری از افراد خانواده معتاد میشد آن هم در حالی که همسنهایش در جبهههای جنگ مشغول دفاع از مرزهای کشور و آرمانها بودند، حتما با تحقیر بیشتری روبهرو میشد و البته خانوادهاش بیشتر تحت فشار قرار میگرفتند. برادر و خواهرهایش در مدرسه طرد میشدند و پدر و مادر امکان سربلندکردن در بین همسایهها را نداشتند. در آن سالها برخی خانوادهها بودند که فرزندانشان را از معتاد بهعنوان فردی ترسناک معرفی میکردند، در حد دزد و قاتل. به او هشدار میدادند با دیدن این افراد از مسیر دیگر برود. راهش را عوض کند. مهم نبود فردی اعتیادش را ترک کرده باشد این برچسب تا زمانی که در آن محل بود بر او میماند. عدهای هم شیوه سنتی را برای اعتیاد در نظر میگرفتند اصطلاح «زن بگیره درست میشه» اما در بسیاری از موارد نتیجه نداشت. این فضایی بود که در آن سالها وجود داشت. سیما و آینه عبرت تلویزیون نیز به نوعی همراه مردم بود، پخش سریالهایی نظیر «آینه عبرت» این همراهی را بیشتر میکرد؛ سریالی که میتوانست مردم را با ابعاد این مسئله بیشتر آشنا کند و جالبتر اینکه خود تلویزیون در آن زمانها پیشبینی نمیکرد که واقعا سریالی اینگونه که درباره مواد مخدر است، بتواند مورد علاقه مردم شود. در خرداد امسال سرویس سیاسی شفاف، گفتوگویی با مختار کلانتری 60ساله و بازنشسته انجام داده است؛ کسی که همزمان با مسئولیتش بهعنوان دبیر ستاد مواد مخدر در اواخر دهه 60 و دوران نخستوزیر میرحسین موسوی، قائممقام فرمانده کل کمیتههای انقلاب اسلامی بود. او درباره این سریال و چگونگی شکلگیریاش و اصلا مشکلاتی که در آن سالها داشتند، نکاتی را مطرح کرده است. جالب اینجاست که در آن زمان ستاد مبارزه با مواد مخدر علاقه به بخش فرهنگی داشته است. مسئول قدیمی میگوید: «ما بر سه بعد انتظامی، قضائی و فرهنگی و تبلیغ تأکید داشتیم که در دو بعد اول، پیشرفت خوبی حاصل شد اما در اوایل کار در بعد فرهنگی مشکل داشتیم و با صداوسیما چالش پیدا کردیم. ما بیان میکردیم همزمان با کار اجرائی، کار تبلیغی صورت نمیگیرد. دوستان ما در صداوسیما بههردلیلی آمادگی تبلیغ نداشتند و بعضا میگفتند ما نمیتوانیم در فیلم وافور و منقل نشان دهیم. همان زمان من ناچار شدم با اجازه ستاد، دوربین یوماتیک از طریق نخستوزیری از خارج از کشور وارد کنم و به دوست عزیزمان آقای شاهمحمدی برای ساخت فیلمی با مضمون مواد مخدر دادم که درواقع سریال آینه عبرت ساخته شد که بسیار هم موفق بود. همزمان با ساخت این سریال، منابع مالی نیز در اختیار آقای طباطبایی از مجریان تلویزیون برای ساخت فیلم کلاغ قرار دادم که ساخته و در صداوسیما پخش شد. صداوسیما هم متوجه شد زمینه تبلیغ هم وجود دارد و اینطور نیست که فقط بخواهند وافور و منقل نشان دهند. آقای دینی هم که از نیروهای روابطعمومی ستاد بود، بعد از آینه عبرت، دیگر برای خودش بازیگری شده بود. آن بخش تبلیغی کار هم همزمان بهشدت دنبال میشد». البته پس از آن، سریالهای مختلفی ساخته شده است که در آنان زنان معتادی نقش داشتند؛ زنانی که البته قرار نبود اعتیادشان کلا دیده شود یا مورد توجه قرار گیرد و به نظر میرسد ورود به دهه 80، امکان پرداختن به این معضل را فراهم کرد؛ زنانی که به دلیل همراهی با همسرانشان، معتاد شدهاند یا در قاچاق مواد مخدر نقش داشتهاند. سیما و اعتیاد فیلمهای سینمایی نظیر «تاراج» و «دبیرستان» در سالهای 60 بهشدت مورد استقبال قرار گرفتند. کارگردانان و سینماگران میخواستند در این فیلمها بیشتر مردم را با ابعاد این فاجعه آشنا کنند تا کمتر به سراغ این موضوع بروند. خانوادهها هم بیشتر مورد توجه و مأموران و دستاندرکاران بودند. هنگامی که فرد تنها بود به راحتی از کنارش میگذشتند و وقتی که پای پسر جوان یا تأثیرات مرد بر خانواده مطرح میشد، همهچیز شکل احساسی به خود میگرفت. همانطور که در مروری بر تاریخ سینمای بعد از انقلاب این نقش را بیشتر درمییابیم. اگر در فیلمهایی نظیر عشق طاهر (محمدعلی نجفی) مردان باعث ازبینرفتن بنیان خانواده به دلیل اعتیاد هستند، در دهههای بعد فیلمهایی ساخته میشود که در آن اعتیاد راهی میشود برای انتقام فرزندان از خانوادههایشان که دو فیلم «سنتوری»، «مهمان مامان» مهرجویی با نقشآفرینی بهرام رادان و پارسا پیروزفر در تاریخ ماندگار شدهاند. مسعود کیمیایی با چهار فیلم رکورددار ساختن آثاری است که دستکم یک معتاد در آن حضور دارد؛ اما معتادانی با منظر هنری و البته زنان معتاد؛ همانهایی که کمتر در فیلمها دیده میشدند؛ «سربازهای جمعه» که در آن، اندیشه فولادوند نقش نقره را بازی کرد، «رییس» و آن لعیای زنگنه متفاوتش، «جرم» با رضا سرچشمه هروئینی و «تیغ و ابریشم» با بازی حیرتانگیز فریماه فرجامی در نقش سوسن، زن معتاد و درمانده فیلم. همین روند را میتوان در یکی از بهترین فیلمها درباره اعتیاد در نظر گرفت «خونبازی»؛ اثری که رخشان بنیاعتماد بهعنوان یک فیلمساز اجتماعی در آن به نکته مهمی توجه کرد و آن تغییر نوع و شرایط مصرف در معتادان بود بهطوری که جوانان به دلیل تنوع و تفریح معتاد میشوند بیهیچ دلیل و تا انتهایش میروند چون سرگردان هستند. قصه اعتیاد در فرهنگ ما هربار با شکل خاصی مورد توجه قرار میگیرد، عدهای معتقدند اعتیاد بیماری است و عدهای که هنوز باورهای دهههای 60 و اوایل انقلاب را در ذهنشان دارند، بهشدت از معتادان متنفرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.