|

گام اول در معرفت‌شناسی

دانش به معنای دقیق کلمه چیست؟ شناخت یعنی چه؟ آیا اساسا ما می‌توانیم چیزی را بشناسیم؟ اگر چیزی را می‌شناسیم، از کجا می‌دانیم که آن ‌را می‌شناسیم و از کجا بدانیم آن را همان‌طور که واقعا در جهان خارج هست، می‌شناسیم؟ آیا معرفتی که از راه مشاهده و آزمایش به دست می‌آید یکسره حدس و گمان است؟ آیا با تفکر ناب مستقل از مشاهده و آزمایش می‌توان به یقین رسید؟ آیا موضوعاتی هست که خرد ما از فهمش ناتوان باشد و هیچ‌گاه نتوان درباره آنها معرفتی یقینی داشت؟ چرا برخی باورها و اعتقادات دانش به حساب نمی‌آیند؟ دانش از کجا نشأت گرفته است؟ چرا برخی از منابع اعتقادی موثق دانش به‌شمار می‌آیند؟ آیا اصلا منبع موثقی وجود دارد؟ با اینکه می‌دانیم دانش عادی و هرروزه چیست، اما در کمال تعجب پاسخ این پرسش‌ها واضح نیست. حداقل دوهزارسال است که فلاسفه به این پرسش‌ها می‌اندیشند و درباره پاسخ‌های احتمالی بحث و تبادل‌نظر می‌کنند. همه این پرسش‌ها در حوزه معرفت‌شناسی مطرح هستند. معرفت‌شناسی شاخه‌ای از فلسفه است که به‌عنوان نظریه چیستی معرفت و راه‌های حصول آن تعریف می‌شود. به عبارتی بهتر، معرفت‌شناسی پژوهش درباب پرسش‌هایی درباره امکان معرفت و چیستی معرفت است. با هر جوابی به هر یک از این سؤالات، در جهان‌بینی‌ها، زندگی‌ها و فلسفه‌ها تغییرات اساسی ایجاد خواهد شد. از آنجاکه یکی از خصوصیات منحصربه‌فرد فلسفه شک‌کردن به همه‌چیز در همان ابتدای امر است و چون با واقعیت و روش‌های ابتدایی‌ای سروکار دارد که همه بر سر آن توافق دارند، فلسفه از دیگر حوزه‌ها متمایز می‌شود. به همین دلیل، فلاسفه بخش مهمی از کوشش‌هایشان را به مساله شناخت، حدود و ظرفیت معرفت آدمی و ملاک‌هایی اختصاص داده‌اند که با آنها بتوان درباره حقیقت و جهان خارج داوری کرد. از این حیث، معرفت‌شناسی یکی از مهم‌ترین بخش‌های فلسفه را تشکیل می‌دهد. به همین خاطر شاید بنیادی‌ترین سؤال‌های فلسفی، پرسش‌های معرفت‌شناسی باشند. کتاب «معرفت‌شناسی» اثر رابرت مارتین در همین راستا پرسش‌هایی مطرح می‌کند که فلاسفه پاسخ‌های متفاوتی به آنها داده‌اند. هرچند ممکن است برخی از خوانندگان که با این حوزه آشنایی کافی ندارند در میان پاسخ‌های گوناگون در پی پاسخی باشند که مؤلف درصدد قبولاندن آن به خواننده است. اما این پاسخ حتما ناامیدشان خواهد کرد؛ چراکه نویسنده این کتاب تمام تلاشش را کرده تا دیدگاه‌های خود را پنهان کند. به همین خاطر نمی‌توان فکر نویسنده را خواند و هر تلاشی هم نتیجه‌‌ای ندارد. دردست‌داشتن پاسخ، مطالعه فلسفه را خسته‌کننده می‌کند. چون اگر برای یافتن درست‌ترین پاسخ تلاش نشود، کلی از علاقه‌مان به دیدگاه‌های فلاسفه را از دست می‌دهیم. تازه اگر پاسخ درست و مطلقی وجود داشته باشد و گیرمان بیاید. کتاب حاضر این امکان را فراهم می‌کند که اگر هر یک از موضوعات مطرح‌شده در کتاب نظر مخاطب را جلب کرد، او بتواند پا را فراتر بگذارد و در کتاب‌های فلسفی دیگر به‌دنبال افکار عمیق‌تر فلاسفه بگردد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.