پژوهشگر ناسیونالیسم و نویسنده کتاب «جماعتهای تصوری» در ۷۹سالگی درگذشت
زندگی بر فراز مرزها
علی سالم: بندیکت اندرسون استاد دانشگاه کورنل که یکی از قویترین صداها در زمینه ناسیونالیسم و مطالعات آسیای جنوبی محسوب میشد یکشنبه هفته گذشته در سن 79سالگی از دنیا رفت. آنگونه که خبرگزاریهای اندونزی گزارش دادند اندرسون در حین سفری به شهر مالنگ وقتی خواب بود از دنیا رفت و دلیل مرگ او هنوز مشخص نشده است. او که از پدر و مادری انگلیسی- ایرلندی در سال 1936 در کونمینگ چین متولد شده بود در کالیفرنیا رشد کرد و در کمبریج و کورنل در رشته سیاست آسیایجنوبی تحصیل کرد. شهرت اندرسون بیش از همه به کتاب «جماعتهای تصوری» برمیگردد که در سال 1983 با این زیرعنوان منتشر شد: «تاملاتی در باب خاستگاه و گسترش ناسیونالیسم». کتابی که پارسال به فارسی نیز ترجمه شد هرچند مورد توجه قرار نگرفت (محمد محمدی، نشر رخداد نو، 1393). تز تحسینشده و بحثبرانگیز کتاب از این قرار است: ناسیونالیسم عمدتا مفهومی مدرن است که ریشه در زبان و سواد دارد. این کتاب، به گفته ناشرش به بیش از ده زبان ترجمه شده است. بسیاری از خوانندگان «جماعتهای تصوری» نمیدانند که بینش فرهنگی، تاریخی و سیاسی گسترده اندرسون درباره اندونزی، تایلند و فیلیپین بهواسطه آشنایی او با زبانهای آسیایجنوبی به دست آمده است. «هویت ملی»، «ملیگرایی» و «ملت» مفاهیمی هستند که در این کتاب به آنها پرداخته میشود. اندرسون در این کتاب فرآیند ایجاد ملت را در دوره مدرن از منظری عمدتا فرهنگی و در پرتو نظریه تصوری بدون ملت، بهعنوان یک جماعت انسانی، روایت و بازنمایی میکند. او به موضوعاتی همچون ریشههای فرهنگی، خاستگاه آگاهی ملی، ملیتخواهی رسمی و امپریالیسم، وطندوستی و نژادپرستی، فرشته تاریخ، خاطره و فراموشی و... میپردازد. در رویکرد مدرن به ملیتخواهی گرایشهای متفاوتی دیده میشود. برخی بیشتر بر نیروهای اجتماعی و اقتصادی در ایجاد ملیتخواهی تکیه میکنند و برخی دیگر بر تأثیر انگارهها و ایدئولوژی ملیتخواهی. اندرسون با تکیه بر تحولات تاریخی، امکان ایجاد ملت و ملیتخواهی را به طور مشخص با نشاندادن فروپاشی سلطه سه مفهوم دیرپا نمایان میکند: ازمیانرفتن سلطه زبان نوشتاری برتری که بهلحاظ هستیشناختی با فهم حقیقت پیوند دارد. فروریختن سازمانهای اجتماعی پیشامدرن و ازمیانرفتن سلطه فرمانروایی که از دیگران متمایز است و تحت تقدیری قدسی قرار دارد. ازبینرفتن سلطه مفهوم قدسی زمان (زمان کیهانی) که منشا هستی و انسان را با یکدیگر گره میزند. آنچه سبب شد با ازمیانرفتن این سه سلطه دیرپا، تأثیری تعیینکننده در آفرینش و ابداع ملت و ملیتخواهی گذارده شود، عبارتی است که اندرسون آن را چاپ تجاری میخواند. یعنی پخش اطلاعات و آگاهیها و ایدهها از طریق متون چاپی، در قالبی تجاری و در سطحی وسیع. تأثیرات اندرسون محدود به نظریه نبود. او به صورتی عمیق به موضوعات جدلی روز نیز میپرداخت و با تحلیلهایی دقیق و موجز در اینباره کلاسهای درس را اداره میکرد و به دانشجویانش آگاهی میداد. استیو هدر، پژوهشگری که خود شاگرد اندرسون بود دربارهاش میگوید: «او در سرتاسر زندگیاش، نسل موفقی از دانشجویانی را پرورش داد که با خلاقیت فکری و شجاعت بیشتر به تاریخ و سیاست فکر میکنند».تحقیقات اندرسون در مورد کودتای خونین 1965 اندونزی این فرض عمومی را زیر سؤال برد که کودتا نتیجه یک قیام بیثمر کمونیستی بود. به اعتقاد او، کودتا با قصد قبلی در میان بخشی از ارتش صورت گرفت. بعد از اخراج از اندونزی، اندرسون انرژی خود را به سمت دیگری معطوف کرد، زبان تایلندی فرا گرفت و در 1985 توانست مجموعهای از داستانهای کوتاه مدرن تایلندی را ترجمه کند. تأثیرگذارترین کار اندرسون درباره تایلند مقالهای بود که او در 1977 با عنوان «دردنشانهای عقبنشینی» نوشت و در آن نیروهای اجتماعی پشتسر ضدانقلاب 1976 را در تایلند تجزیه و تحلیل کرد. نیروهایی که تنها 3 سال پس از انقلابی دانشجویی سربرآوردند که یک دیکتاتوری نظامی را سرنگون کرد. تحقیقات و تعهد او به تغییرات سیاسی مترقی الگویی برای محققان این منطقه و همه کسانی بود که در اینباره مطالعه میکردند. تحلیل او از آشفتگی سیاسی دهه 1970 همواره بینظیر است و امروز نیز همچنان اهمیت دارد. تایلند امروز نیز بعد از کودتای سال گذشته بار دیگر تحت حکومت نظامیان است. انتشارات ورسو اعلام کرده اندرسون اخیرا در حال نهاییکردن خاطرات خود بود که سال آینده منتشر خواهد شد، آخرین کتابی که نام اندرسون بر جلد آن میآید: «زندگی بر فراز مرزها».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.