|

دانشگاه تدارکاتچی دستگاه‌های دولتی

مقصود فراستخواه در نشست «وضع علوم انسانی در ایران»: امروزه واژه‌های رایجی در کنار دانشگاه مانند بازار و دانشگاه، دانشگاه و کارآفرین، دانشگاه و صنعت و تجاری‌سازی دانش وجود دارد که نشان می‌دهد ارتباط علوم انسانی و علوم اجتماعی با جامعه تنها با درک ابزاری از علم ممکن است و در واقع نشان‌دهنده این است که علوم انسانی در ایران حالت منشیانه پیدا کرده است. دانشگاه در ایران بازوی اجرائی نهادهای دولتی و بازار شده و علم سازوکاری برای بنگاه‌داری دانشگاهی است. پولی‌‌شدن بر فضای علمی ما سیطره پیدا کرده، با وجود اینکه از لحاظ اقتصاد دانش ایران تنها از 20 درصد از کشورهای دیگر جهان جلوتر است و کشورهایی مانند تونس، عربستان و مصر در این زمینه از ما پیشرفته‌ترند. در کتاب «شرایط مابعد مدرن» که در سال 1358 شمسی منتشر شده لیوتار هشدار داده که چگونه دانش به خریدوفروش تقلیل یافته و تبدیل به امر کالایی شده است. مبادله ابزاری در دانش نفوذ پیدا کرده و ارزش‌های مبادله‌ای بازار بر دانش مسلط شده است. ما کتاب تولید می‌کنیم که بفروشیم. مقاله می‌نویسیم که ارتقا پیدا کنیم. مدرک می‌گیریم که ارتقای شغلی پیدا کنیم، باید با استرس از این مشکل یاد کنیم و آن این است که دانش دیگر نهایتی برای خودش نیست. دانشگاه امروز نقش تدارکاتچی دستگاه‌های دولتی را ایفا می‌کند. دانش به‌عنوان یک امر معنوی می‌تواند موثر باشد و نقد روشنگری و دانش و رویکرد انتقادی مورد غفلت واقع شده است. زمانی لیوتار درباره ابزاری‌شدن دانش هشدار داد که روی شانه غول‌هایی مثل وبر ایستاده بود. امروز پارادایم‌هایی بر دانشگاه سایه انداخته که آن را از ساحت اصلی خود و نسبتش با جامعه دور کرده است. جریان غالب و مرسوم علوم انسانی و اجتماعی در جامعه ما دچار یک نوع وضعیت مدرسی شده و فضای اسکولاستیک حاکم است. ما همواره میراث متنی خود را بازتولید می‌کنیم. به شرطی که متن با تأمل و تحلیل همراه باشد به خودی خود ارزشی ندارد، اما امروز ما تنها به بازتولید متون اکتفا کرده‌ایم. نوزایی و بازایی که قبل از رنسانس اروپایی وجود داشت، فراموش شده و دچار انحطاطی شده‌ایم که اینرسی آن بر ما سایه انداخته است. زبان غالب سبب شده علوم انسانی تبدیل به متون ترجمه‌ای و کلیشه‌ای شود. این متون در فضای آکادمی رقابتی سلامت‌مدار به وجود نیامده و ما تنها متونی را مرتب می‌خوانیم که فقط حالت مصرف‌گرایانه دارد. دل‌آزارترین و خردآزارترین مسئله این است که امروز 500 هزار دانشجوی کارشناسی ارشد و دکترا داریم که فقط کتاب‌ها و منابع را می‌خوانند. در چنین شرایطی نمی‌توان انتظار ظهور افرادی چون شفیعی‌کدکنی، علامه طباطبایی و... را داشت. چون سیطره کمیت، منفعت‌طلبی و کالایی‌شدن علم و دانش است. من تصور می‌کنم تکنوکراتیسم و فرمالیسم بر دانشگاه سایه انداخته و پرولتاریای علم به وجود آمده مانند پرولتری که باید کار علمی بکند و به همین دلیل است که رویداد علمی کم شده است. انسانیت امروز در معرض خسران است. علت شکل‌گیری چنین موضوعی این است که شرایط امکان علوم انسانی و اجتماعی در ایران و لوازم توسعه آن فراهم نیست. علوم اجتماعی و انسانی در ایران دچار عسرت و دشواری شده، درحالی‌که با این سابقه تمدنی نباید این‌گونه می‌شد. شرایط امکان معرفت‌شناسی علوم انسانی در ایران وجود ندارد و این شرایط محل مناقشه شده است. تنها راه فرار این است که امکان تحقق این شرایط و ابزار توسعه علوم انسانی فراهم شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.