|

گفت‌وگو با لیلی گلستان درباره‌ مجسمه‌سازی معاصر ایران

مردم چیزی را می‌خرند که بدانند چیست

حافظ روحانی: لیلی گلستان، روزهای پرکاری دارد، مثل همیشه؛ اخیرا داوری نهایی دومین دوره‌ فراخوان هنرهای تجسمی ورسوس را که ویژه‌ مجسمه‌سازان جوان است، پذیرفته. این كار جدا از فعالیت‌های روزمره و همیشگی او؛ اداره‌کردن گالری گلستان، ترجمه و... است. به بهانه‌ پذیرفتن داوری دومین دوره‌ فراخوان هنرهای تجسمی ورسوس که ویژه‌ مجسمه‌سازان جوان است به سراغش رفتیم تا درباره‌ مجسمه‌سازی معاصر ایران با او صحبت کنیم:

شما داوری دومین دوره‌ فراخوان تجسمی ورسوس را که مخصوص مجسمه‌سازان زیر 35سال است، پذیرفته‌اید. در چندسال گذشته به نظر می‌رسد رویکرد به مجسمه‌سازی رو به بهبود است و این شاخه‌ هنری تا حد زیادی از سوءتفاهماتی که سال‌ها گریبانگیرش بود، رها شده و نگاه‌ حاکم که آغشته به مفاهیمی خارج از هنر بود، دارد مهربانانه‌تر می‌شود. به نظرتان این روند درست است؟ در حال تعدیل است و چقدر خوب که دارد تغییر می‌کند. وقتی گالری گلستان را باز کردم یکی از اهدافم این بود که مجسمه‌سازی را که خیلی مهجور مانده و حتی از سوی مجموعه‌دارها هم مورد بی‌توجهی قرار گرفته بود دوباره مطرح کنم. می‌دانستم که اگر نمایشگاه مجسمه بگذارم، خیلی فروش نخواهم داشت، ولی این‌ کار را کردم، چندین نمایشگاه مجسمه برگزار کردم، چندین جوان را معرفی کردم که الان از مجسمه‌سازان معروفمان شده‌اند. درعین‌حال برای مجسمه‌سازان پیش‌کسوت مثل زنده‌یاد ایرج زند، هرسال نمایشگاه گذاشتم و خیلی برای نمایشگاه‌هایش تبلیغ کردم و خوشبختانه بقیه‌ گالری‌ها هم این لزوم را احساس کردند و آنها هم سعی خودشان را کردند. الان فکر می‌کنم به‌نوعی لااقل رضایتمندی ما جلب شده چون مجموعه‌دارها مجسمه‌هاي زيادي می‌خرند. به‌خصوص در نمایشگاه‌های گروهی، وقتی تنوع مجسمه‌ها خیلی زیاد است و از هنرمندان مختلف کار می‌گذاریم، می‌توانند بهتر انتخاب کنند. الان در شهرهای مختلف مثل کیش و مشهد و تهران سمپوزیوم برگزار می‌شود که هنرمندان خیلی مهم خارجی در آنها شرکت مي‌كنند. آقای تناولی در حراجی‌ها شرکت کرد و این حضور خیلی کمک کرد که این مفهوم را جا بیندازد که مجسمه چقدر چیز خوبی است و می‌شود آن را خرید و فروش کرد. آقای تناولی کلاس برگزار و شاگردهای خیلی خوبی تربیت کرد که خود آنها الان خیلی موفق هستند و آثارشان خیلی خوب فروش می‌رود. خیلی از مجموعه‌دارها الان به ما، گالری‌دارها، تلفن می‌زنند و می‌گویند که هنرمندان مجسمه‌ساز کار می‌خواهند. اینها به این معنی است که تلاش دسته‌جمعی‌ای که گالری‌دارها کردند دارد نتیجه‌ مثبت می‌دهد. ورسوس هم که سال گذشته اولین نمایشگاه نقاشی‌اش را برگزار کرد، من هم از آن نمایشگاه دیدن کردم و خیلی از كارها خوشم آمد، چون کارها بسیار باسلیقه و درست انتخاب شده بودند. امیدوارم امسال هم که دارد برای مجسمه‌سازان برگزار می‌شود از لحاظ کیفیت بالای کارهای مجسمه به قدرت نمایشگاه سال گذشته باشد. گفتید حتی مجموعه‌دارها هم در دو، سه دهه‌ گذشته بااحتیاط به سراغ مجسمه می‌رفتند. اشاره شده که ما در سنت هنری ایران، مجسمه‌سازی نداشته‌ایم، هرچند تناولی کوشید تا حدی این نظریه را رد کند، ولی باز هم می‌شد حس کرد که حتی مجموعه‌داران و اهالی جامعه‌ هنر در مقابل خریدوفروش مجسمه احتیاط می‌کردند. این بدبینی از کجا می‌آمد؟ به‌واسطه‌ فقدان سنت بود یا باور حاکم درباره‌ مجسمه‌سازی و التقاط مجسمه به‌عنوان یک اثر هنری با مفاهیم دیگر؟ به‌هرحال در نگاه ما مجسمه مطرود است، ولی کم‌کم تفهیم شده که بهتر است طرد نشود و می‌تواند باشد و بودنش به کسی ضرری نمی‌رساند. اگر یادتان باشد، خیلی از مجسمه‌های شهری گم شدند، چندوقت پیش هم که اصفهان بودم، گفتند که در اصفهان هم این اتفاق افتاده است. یا این مجسمه‌ها را آب کرده‌اند و از برنزش استفاده کرده‌اند یا واقعا عقیده داشتند که مجسمه نباید باشد؛ هنوز نمی‌دانیم چه شده، ولی می‌توانیم این دو حدس را بزنیم. الان فکر می‌کنم که تا حدی این تعصب و درک‌نکردن مجسمه تلطیف شده است. این را بر این اساس می‌گویم که خیلی‌ها از من می‌خواهند برایشان مجسمه بیاورم و آنها هم مجسمه می‌خرند. ما فقط باید سعی کنیم که قیمت‌ها را خيلي بالا نگذاریم، البته که قیمت آثار پیش‌کسوت‌هایی مثل آقای تناولی باید بالا باشد که او هم خریدار خودش را دارد. ولی قیمت آثار جوان‌ها را باید متعادل و منطقی بگذاریم تا خرید مجسمه به عادت تبدیل شود و به خانه‌‌های مردم برود. وقتی که به خانه‌‌های مردم رفت، وقتی که خریدش عادت شد، آرام‌آرام می‌توانیم قیمت واقعی‌شان را بگذاریم، الان قیمت‌ها پایین‌تر از قیمت واقعی آن اثر است. منظورتان از قیمت واقعی چیست؟ چگونه این قیمت را تعیین می‌کنید؟ منهای برنز که قیمتش بالاتر است، حتی اگر مجسمه آهنی باشد که به‌خصوص خیلی از هنرمندها این روزها با آهن کار می‌کنند، قیمت واقعی خلق آن اثر باید محاسبه شود، کاری با قیمت تمام‌شده‌ آهن نداریم، خلاقیت و ایده‌ آن کار قیمت دارد. من سعی می‌کنم قیمت را پایین‌تر بگذارم مثلا اگر قیمت کار یک جوان به نظرم پنج‌میلیون‌تومان باشد، من قیمتش را بین سه تا 3.5 میلیون می‌گذارم، برای اینکه فروش برود و برود در خانه‌‌های مردم برای اینکه دیدنش عادت شود. آنچه سمپوزیوم مجسمه‌سازی تبلیغ می‌کند، یعنی گونه‌ای از مجسمه‌سازی که قرار است با عامه‌ مردم در سطح شهر مواجه باشد، نوعی مجسمه‌سازی مفهومی و انتزاعی است. به نظر می‌رسد که شرایط کنونی ما این‌گونه از مجسمه‌سازی را ببشتر از مجسمه‌سازی فیگوراتیو می‌پسندد که اتفاقا مهم‌ترین قربانی سرقت مجسمه‌ها هم بود. به نظر می‌رسد تلطیف نگاه نوعي از نگاه به مجسمه را تبلیغ می‌کند؛ این جریان درست است؟ یعنی نگاه حاکم دارد ما را به سمت مجسمه‌سازی مفهومی سوق می‌دهد؟ من اصولا معتقد نیستم که عده‌ای بیایند، یک سمپوزیوم یا جشنواره برگزار کنند و بخواهند همه را بر اساس سلیقه‌ خودشان به یک‌سو سوق دهند؛ این درست نیست. باید وسعت دید داشت و بازتر نگاه کرد. بگذارید که هر کس هر کاری که دوست دارد بکند، که این‌چنین نیست. یعنی من از مجسمه‌سازان جوان شنیده‌ام که به آنها گفته شده: «این‌طور کار کن». به نظر من این نگاه اصلا درست نیست؛ اتفاقی که به‌خصوص دارد در سمپوزیوم‌ها می‌افتد. به نظرم کسانی که دارند سمپوزیوم راه می‌اندازند، باید از طیف‌های متفاوت و سلایق گوناگون باشند تا بتوانند تنوع ایجاد کنند، نه اینکه همه بروند آبستره کار کنند، چون مثلا فیگوراتیو را دوست ندارند. من فکر می‌کنم این تنوع باید حاکم شود به این ترتیب که خیلی سلیقه‌ برگزارکنندگان اعمال نشود. این کار سخت است، چون آنهایی که سمپوزیوم راه می‌اندازند، آدم‌های باقدرت و مجسمه‌سازهای معروفی هستند و سخت این حرف‌ها را می‌شنوند، ولی فکر می‌کنم که اگر این کار را بکنند و همه را به‌خط نکنند، نتایج ‌بهتری می‌گیرند. این سؤال را از این جهت پرسیدم که قرار است شما چند ماه دیگر آثار رسیده به ورسوس را داوری کنید، می‌توانید حدس بزنید که با چه طیفی از آثار مواجه می‌شوید؟ من دوست داشتم قبل از اینکه مرحله‌ اول انتخاب اتفاق بیفتد و به‌اصطلاح کارها را الک کنند، من همه کارها را می‌دیدم؛ فقط برای کنجکاوی خودم که چه کارهایی شرکت کرده‌اند. در گالری من کار فیگوراتیو خیلی فروش دارد، آبستره هم فروش می‌رود، ولی فروش کارهای فیگوراتیو بیشتر است. یعنی سلیقه‌ خریداران بیشتر به سمت کارهای فیگوراتیو است؟ بله، بیشتر به سمت کارهای فیگوراتیو است. مثلا به کارهای آقای تناولی نگاه کنید؛ مجموعه‌ «هیچ‌» را که کنار بگذاریم که باز به نظر من فیگوراتیو هستند، مجموعه‌های دیگرشان مثل فرهاد کوه‌کن فیگوراتیو است. من اینها را آبستره حساب نمی‌کنم، به نظرم کاملا فیگورهای ایرانی هستند. هنرمندی مثل احمد یاراحمدی فیگوراتیو کار می‌کند، مرحوم زند فیگوراتیو کار می‌کرد. مثلا برگزارکنندگان سمپوزیوم‌ مجسمه‌های شهری معتقدند که باید جامعه را برای مواجهه با آثار فیگوراتیو آماده کرد. احتمالا نگاه و سلیقه‌ مجموعه‌داران را خیلی نمی‌توان جزء نگاه عمومی اجتماعی طبقه‌بندی کرد. پس به نظر می‌رسد که در نگاه عامه به مجسمه، هنوز می‌توان شاهد نگاهی بود که مجسمه‌ فیگوراتیو را خیلی نمی‌پذیرد. در مجسمه‌های شهری خیلی مجسمه‌ انتزاعی نداریم. در خارج از ایران هم همین‌طور است؛ مثلا در پاریس هم شما مجسمه‌ انتزاعی خیلی کمتر می‌بینید. مجسمه‌ها بیشتر فیگورهایی را نشان می‌دهند که حالا مدرن‌تر شده‌اند. فعلا مردم دارند چیزی را می‌خرند که بدانند چیست و به همین‌خاطر ترجیحشان مجسمه‌ فیگوراتیو است. مثل نقاشی آبستره که اول سخت می‌خریدند. من خیلی سعی کردم و نقاشی آبستره نمایش دادم و توضیح دادم، چون مردم داشتند در نقاشی آبستره فیگورهایی را جست‌وجو می‌کردند. من در 10، 12 سال اول تأسیس گالری، مدام درباره‌ نقاشی آبستره توضیح می‌دادم ولی مردم دوست داشتند چیزی در تابلوها ببینند و من توضیح می‌دادم که اینها هیچ‌چیز نیست، فقط رنگ است، شما خورشید می‌بینید، چون دوست دارید خورشید ببینید. الان دیگر این سؤالات را نمی‌پرسند، این یعنی آموزش دیده‌اند و دیگر نمی‌پرسند که این چیست تا من مجبور باشم توضیح دهم که اینها چند لکه‌ رنگی کنار هم است یا از ترکیب‌بندی رنگ‌ها خوشت می‌آید یا نه، اگر خوشت آمده، آن تابلو کارش را با تو کرده. الان دیگر سؤال نمی‌کنند، نگاه می‌کنند، لذت می‌برند و می‌خرند. این برای من خیلی اتفاق مهمی است، البته خیلی برای این اتفاق سعی کردیم. ما داشتیم 15سال به مردم توضیح می‌دادیم که آبستره یعنی چه. فضای هنری در طول پنج، شش‌سال گذشته گسترش یافته است. یکی از نشانه‌های آن هم افزایش تعداد جشنواره‌ها، فراخوان‌ها و گردهمایی‌های هنری است. درعین‌حال نهادها و بنگاه‌های اقتصادی از این نوع فعالیت‌ها حمایت می‌کنند. این حمایت از چه جنبه‌ای است؟ به‌هرحال چون آنها، اسپانسر یک رخداد هستند برايشان صرفه‌ اقتصادی دارد مثلا لوگوي شرکتشان در همه‌جا دیده می‌شود یا محصولاتشان در گوشه‌ای از نمایشگاه عرضه می‌شود و مردم با آنها آشناتر می‌شوند. خیلی مهم است که این کمک‌ها بشود. به نظر من خیلی خوب است آدم‌هایی که در حوزه‌های اقتصادی کار می‌کنند و امکاناتش را دارند به هنرهای تجسمی کمک کنند چون هم خودشان بیشتر شناخته می‌شوند و هم واقعا به ما کمک می‌کنند چون ما هم واقعا برای برگزاری بعضی نمایشگاه‌ها به پول احتیاج داریم ولی امکانش را نداریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.