گفتوگو با ژینوس تقیزاده درباره نمایشگاه «سیمکشی روکار»
دویدن در مسیر
سحر آزاد: در شیشهای گالری که باز میشود، صدایی که حکایت از سالهای دور است، اعلام میکند: «اینجا تهران است» اما درواقع اینجا نمایشگاه ژینوس تقیزاده است؛ نمایشگاهی که ابتدای آذرماه سال جاری در گالری «اُ» برگزار شد. نمایشگاه، «سیمکشی روکار» نام داشت که با مدیاهای مختلف، ایدههای خود را با استفاده از کتابهای قدیمی، روزنامهها، ویدئو، مجسمه و چیدمانهای صوتی ارائه کرده بود. به بهانه این نمایشگاه با او گفتوگو کردیم.
شما در توضیحی که برای نمایشگاه نوشتید، با توجه بهعنوان «سیمکشی روکار» گفته بودید یک راهحل ساده و ظاهری است اما در جای دیگری هم گفتید یک نقشه ذهنی داشتید که این آثار خروجی آنهاست. آیا در آن نقشه ذهنی، راهکار اساسی وجود دارد؟ درحقیقت وقتی از نقشه ذهنی حرف میزنیم از تنوع فکرها، ایدهها و ارجاعاتی صحبت میکنیم که حول یک موضوع است و یکسری ایده موازی، پرش افکار و ارجاعاتِ ذهن که این نمایشگاه دقیقا شبیه آنهاست؛ پاساژهای بین کارها که قسمتهایی از فیلمهایی هستند آشنای حافظه، درست مثل پرش افکار وقتی داریم راجع به موضوعی فکر کنیم. بخشی از ذهنیت و حافظه ما را ارجاعات ادبی و تصویری میسازد. در خیلی از کارهای دیگرم هم این ارجاعات را داشتهام مثلا در مجموعه «سنگ، کاغذ، قیچی» ارجاعاتی به تاریخ هنر دادهام. وقتی در مورد مفهوم انقلاب حرف میزنم، به یاد تصویری از هنر انقلاب فرانسه میافتم که «ژاک لویی داوید» ارائه داده است و همین میشود که آن را با روزنامههای دوران انقلاب ترکیب کردهام و بهموازاتش چهرههای داخل آگهیهای گمشدگان که توی تمام صفحات روزنامه بود. در این مجموعه هم خیلی سعی نکردهام پراکندگی ذهنیام را بسامان کنم فقط خواستهام بگویم: «کنار من بیا و شبیه من به این موضوع فکر کن». در ایده «سیمکشی روکار» راجع به ساختار کوتاهمدت یا کارکرد کوتاهمدت حرف میزنم. کل نمایشگاه نیز همین را میگوید و نقش خودش را همینگونه تعریف میکند. تمام شخصیتها، روایتها و فضاهای مختلفی که در کارم معرفی میشود، راجع به فرایند و مسیر حرف میزنند. هدف غایی بردن یک شمع روشن در چشمهای در مسیر باد در فیلم تارکوفسکی، یک هدف ذهنی است مبنیبر اینکه منجر به نجات بشر شود. اصلا مهم نیست به نتیجهای منجر شود یا نه بلکه مسیر مهم است. این همان مسیری است که ابراهیم در فیلم «کندو» از یک جای شهر میرود تا حسابهایی را با جامعهای که او را به این روز انداخته است، صاف کند. مهم نیست که در این مسیر میمیرد یا نمیمیرد، پیروز میشود یا شکست میخورد و... مسیر مهم است. به همین دلیل کل فضای نمایشگاه را طوری شکل دادم که بتوانید کنار من حرکت کنید. هدف خیلی مهم نیست، من اجازه میدهم در انتهای این مسیر، دیگران از خط پایان رد شوند. همانطور که شخصیت اسمیت در «تنهایی یک دونده دوی استقامت» دم خط پایان میایستد و اجازه میدهد دیگران از خط رد شوند. آثار خیلی پراکنده بودند و درظاهر ربطی به هم نداشتند اما در انتهای نمایشگاه، یک مفهوم منسجم به ذهن بیننده میآمد. از ابتدا میدانستید چه کارهایی بسازید که یک مفهوم کلی را نشان دهند؟ من به کارهای مختلفی فکر کردم. روش فکرکردن به یک موضوع این است که هروقت میخواهید روی یک موضوع تمرکز کنید، ذهنتان به جاهای دیگری میپرد پس متوجه شدم تلاش بیفایدهای میکنم برای اینکه ذهنم را منسجم کنم. همین شاخههای بهوجودآمده در ذهن، همان اتفاقهایی است که دارد میافتد. به همین دلیل از این نمایشگاه با عنوان نقشه ذهنی نام بردم. بعضی از این آثار همان موقع شکل گرفتند و برای برخی دیگر، ذهنم را آزاد گذاشتم تا وقایع حول این ایده جایشان را پیدا کنند. تعداد کارها خیلی بیشتر بود اما بهمرور، حذف و اضافههایی انجام دادم مثلا پنجماه قبل از نمایشگاه به این نتیجه رسیدم که چهار پروژه را حذف کنم تا کارهایی بماند که انسجام بیشتری با هم داشتند. همه تلاشم این بود که وقتی مخاطبم از گالری بیرون میرود، کار برایش تمامشده نباشد، نمایشگاه در ذهنش ادامه پیدا کند و این اجازه را داشته باشد که در ذهن خود ارجاعات و شاخههای دیگری بهوجود بیاورد تا در ذهن خود، کار را تمام کند. در خبرها عنوان شده بود که آثار، مربوط به هفتسال پیش تاکنون هستند اما نمایشگاه با اثری مربوط به ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، آغاز شده بود. انگار بیننده به زمان گذشته پرتاب میشد و در ادامه به سالهای بعد میرسید. دلیل انتخاب این کار برای شروع نمایشگاهی که مربوط به چندسال اخیر است، چه بود؟ نمایشگاه با اولین صدای رادیویی بعد از کودتای ۲۸ مرداد شروع میشود: «الو الو اینجا تهران است»؛ یک صدای هشداردهنده که فاجعه را اعلام میکند: «مصدق خائن فرار کرد، مردم حسین فاطمی را تکهتکه کردند». البته من فقط صدای «الو الو، اینجا تهران» را به صورت تکرارشونده گذاشتم و بقیه فایل صدا را حذف کردم به این شکل ردی را که از مفهوم کودتا ایجاد شده است تا به امروز جستوجو میکنم و آن مفهوم را در امتداد زمان کش میآورم. در ورودی نمایشگاه این صدا را میشنوید و هنگام خروج هم با شنیدن دوباره آن، به شما یادآوری میشود که اینجا تهران است. بهنظر میآید برای اینکه این مفاهیم تاریخی را منتقل کنید، از عنصر مکان استفاده کردهاید. درست است که از یک بازه زمانی صحبت میکنید اما به سراغ وقایعی رفتید که اتفاقا در ایران روی ندادهاند مثل چیدمان اتوبوس و کتاب نزار قبانی و مستنداتی درباره دلال المغربی، شهید فلسطینی. خودتان اینطور خواستید یا به دلیل محدودیت اینطور شد؟ ربطی به محدودیت نداشت. من برای بیان ذهنیتم در مورد وضعیت کنونی و شرایطی که سیمکشی روکار را استعارهای از آن میدانم، از جاهای مختلف وام میگیرم و به آن ارجاع میدهم. «تیتوس اندرو نیکوسخوانی» خواندن شکسپیر در تهران است که یک ویدئو ۱۶۰دقیقهای است و اصراری هم ندارم تمام آن دیده شود، به نوعی میخواهم بگویم یکبار دیگر تیتوس را در تهران بخوان و آنوقت متوجه ارجاعات آن بشو. نقص تراژیکی که تیتوس را به تراژدی میرساند، برای امروز ما بسیار آشناست: وفاداری بیچونوچرا به قدرت تا جایی که قدرت، او را میبلعد. من فکر میکنم در دنیای امروز نمیتوانیم فقط در مورد خودمان یا مکانمان صحبت کنیم چون مرزها بههم ریخته است و اتفاقا وقتی یک مکان را به جاهای دیگر تعمیم میدهی، بهتر میتوانی شرایط خودت را با آن درک کنی. به همین دلیل با وجود آنکه در ورود و خروج نمایشگاه تأکید میشود که اینجا تهران است اما الزامی هم نداریم که وقایع را از اینجا وام بگیریم. در کارهای قبلیتان هم به تهران رجوع کرده بودید. چرا اینقدر تهران برایتان مهم است؟ بههرحال من اینجا بزرگ شدهام. در پایتخت پرآشوبی بزرگ شدهام و برای فهم خیلی چیزها باید به سراغ تهران بروم؛ مثلا قبلا دو ویدئو ساخته بودم که در یکی از آنها به نام «چاقی»، تهران را بهمثابه بدن خودم فرض کردم و آنچه که بر سر تهران میآید، به سر بدن من هم میآید. غیر از آن، مفهوم فضای عمومی برایم مهم است چون بسیار پرمناقشه و متضاد است بهخصوص در فرهنگ ایرانی و به طور مشخص در سالهایی که من در آن بزرگ شدهام. فضای عمومی دائم درحال فتحشدن و تعریفشدن و مصادره از هر سو است. بخش زیادی از اینکه به سراغ تهران میروم بهمثابه دراختیارگرفتن یا خواستن سهمم از فضای عمومی است و به همین دلیل پرفورمنسهایم بیشتر در فضای عمومی تهران بودهاند. در نمایشگاه نشانهای برای اینکه کارها فروشی هم هستند، نبود. چرا چنین استنباطی برای بیننده بهوجود آمد؟ فکر میکنم این موضوع جزئی از انواع بدفهمیهای ما از مفهوم گالری است؛ یکجور پرنسیپهای کمرنگشده در طول این سالها که اگر تجاری بودن یک کاری در چشم مخاطب فرو نرود، انگار حتی مجموعهداران حواسشان جمع این نکته نمیشود که هزینههای یک نمایشگاه یا زندگی هنرمند از راه فروش این کارهاست که تأمین میشود. خب کنار مشخصات کارها تعدادی نسخه هست و اگر کارها در خدمت نمایش مفهوم چیده شده، به معنی اینکه قابلخریداری نیست، نباید باشد. طبیعتا آن قطعات قرضگرفته از فیلمها و نمایشدادهشده در اسکرینهای کوچک فروشی نیست چون مال من نیست و گرچه قدیمی است، مؤلف خودش را دارد اما این تصور با تعداد زیاد طراحی... این کجفهمی واقعا عجیب بوده دیگر! در مورد ویدئوها شاید، چون من هم چندباری نیز که ویدئوهایم فروخته شدند، داخل ایران نبوده اما بقیهاش را باز من میگذارم پای بدعادتیهای رایج. در این سالها همانقدر که تعداد گالریها اضافه شده، به همان اندازه این فضای حرفهای تعریف نشده و همانقدر که گرایش به مدیومها و رویکردهای معاصرتر زیاد شده، بستر اقتصادیاش شکل که نگرفته بلکه بیشتر هم تمرکز رفته روی خریدوفروش کارهای مدرنیستی بیش از سهدهه قبل- یا بازتولیدشده فعلیاش. بسیاری از کسانی که مجموعهای داشتهاند و دلال هنری بودهاند یا صرفا علاقهمند بودهاند یا با تجارت در حیطههای دیگری آشنا بودهاند، به گالریدار تبدیل شدهاند و برایشان این کار و امکاناتی که باید بهره بگیرند و فضاهایی که باید به وجود بیاورند تعریف نشده است. بهغیر از آن، بیشتر مجموعهداران یکسری کار را با توجه به سلیقه خود برای خانهها یا فضاهای شخصیشان میخرند و محل نمایش عمومی برای مجموعهشان ندارند و به همین دلیل با یک سلیقه مشخص و بستهتر کار میخرند و نه کارهایی با فضاهای معاصرتر را. ضمن اینکه موزه - بهویژه موزهای که در زمینه هنرهای معاصر فعالیت کند- یک مفهوم فراموششده است چون موزه هنرهای معاصر ما در بهترین حالت گنجینهاش را ۴۰ سالی هست که بهروز نکرده و حتی نمایش کارهای معاصر هم چندان ندارد و فضاها و بنیادها و مراکز آموزشی هنر که اینگونه آثار را خریداری و نگهداری کنند هم چندان وجود ندارند. البته کمکم مجموعهدارانی، بهخصوص از جوانان، دارند فضاهایی ایجاد میکنند که مجموعه خود را نمایش دهند حالا ممکن است چنین کسانی بتوانند ویدئو و اینستالیشن هم نمایش دهند اما اینکه چقدر دستبهنقدبودن بازار، آنها را سوق میدهد که این کار را ادامه دهند یا نه، معلوم نیست. کارهای این نمایشگاه نیز از سوی بنیاد پژمان حمایت شد تا بخشی از هزینههای ساخت آن تأمین شود و بعدا تعدادی از کارها در اختیار آنها قرار بگیرد اما این کار، ریسک بالایی دارد و مجموعهداران کمی بدون اینکه کار را ببینند به هنرمندی- هرچقدر حرفهای و صاحب کارنامه- که سکه رایج حراجیها نیست اعتماد میکنند. چقدر از مخاطبان هنرهای جدید مردم هستند؟ اگر نمایشگاه هنرهای مفهومی که در موزه هنرهای معاصر در اوایل دهه ۸۰ برگزار شده بود، ادامه پیدا میکرد، الان مواجهه دیگری داشتیم، مثلا در نمایشگاه هنرمندان انگلستان کارهایی از «مونا حاتوم» و «دیمن هرست» نمایش داده شد و اگر این جریان ادامه پیدا میکرد خیلی چیزها شاید طور دیگری میشد، خیلی استانداردها عوض میشد و فضای هنر آنقدر محدود به گالریهای خصوصی نمیماند و ارتباط بیشتری با مردم برقرار میکرد. یادم هست که آمار بازدید از اولین نمایشگاه هنر مفهومی، رقم غریبی بود به نسبت استقبال عمومی از اثر هنری. جالب این است که متولیان آن جریان بعدا به سراغ بازار دستبهنقد و پرشبهه آثار مدرنیستهای دهه ۴۰ و ۵۰ رفتند که هرسال در حراجهای هنری عرضه میشوند. به همین دلیل میشود اینطور نتیجه گرفت که آن جریان هم یک اتفاق کوتاهمدت بود برای اینکه تصویری از چهره ایران معاصر و دوره اصلاحات را ارائه دهد. وقتی آن تصویر عوض شد، لزومش هم عوض شد. بیشترین مخاطب اثر هنری اما الان یا بخشی از طبقه متوسطبهبالاست که بودن در این فضا را هم بخشی از امتیازات طبقهاش فرض میگیرد و پای ثابت کنسرتها، تئاترها و گالریهاست و آن را بهمثابه فضای عمومی حضور و معاشرت با طبقه فرهنگی یا طبقاتی میداند فارغ از اینکه اصلا اصل آن کارها برایش فرقی بکند یا فارغالتحصیلان هنر هستند و ذهن خیلیهایشان انباشت بدفهمیهایی است که یک سیستم ناکارآمد آموزشی و استادان اغلب غیرهنرمند به آن شکل داده یا دارند به هر قیمتی خودشان را برای حضور در ماراتن فضای تنگ هنر آماده میكنند. بخش اعظم استادان همان دانشگاههای طاقوجفت واقعا ربطی به فضای هنر معاصر ندارند. البته این به معنای همه استادان دانشگاه نیست چراکه استادان ارزشمند و سختجانی هم داریم که زحمتهای بدهوبستان با این سیستم آموزشی پرایراد و فرساینده را به جان میخرند. اما بههرحال فضای دانشگاههای هنر ما طوری نیست که دانشجو بتواند جز دایره محدود استادان رسمی و تأییدشده دستکم برای پایاننامهاش از مشورت یک هنرمند بهره بگیرد؛ چرخهای که بحث درباره آن دلایل گره کور فضای هنر ما را آشکار میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.