|

تعلق یا تجدد؛ مسئله این است...

بازتولید مفاهیم هویتی در ساختار فضایی شهر معاصر

لاله حلاج : گاهی که در هیاهوی پرشتاب زندگی روزمره خلوتی دنج می‌یابیم برای با خود‌بودن، خوب است سری هم به گذشته‌های نه‌چندان‌دور بزنیم؛ خانه مادربزرگ و حیاط فراخش با حوضی در میانه و باغچه‌ای سبز و پردرخت پیرامونش، در محله‌ای با همسایه‌های صمیمی و دل‌هایی به وسعت آسمان. کوچه‌ها هرچند کم‌عرض، اما دل‌باز بود. هر محله را بنای شاخصی بود که با آن شناخته می‌شد و اهالی به خانه و محله زندگی‌شان و در مقیاسی بزرگ‌تر، به شهرشان احساس دلبستگی و تعلق داشتند. به حال بازگردیم؛ تصور کنید بدون هیچ پیش‌زمینه ذهنی و اطلاعات قبلی در بافت جدید کلان‌شهر امروزی قرار دارید، چشمان خود را باز می‌کنید و نگاهی به پیرامون می‌کنید، خود را میان انبوهی از ساختمان‌های سربه‌فلک‌کشیده و مکعب‌های شیشه‌ای می‌یابید. می‌توانید حدس بزنید در کدام شهر ایران هستید؟ [صرف‌نظر از ابعاد اجتماعی و صرف درنظرگرفتن، بعد معماری و شهری]. با مروری بر آنچه امروزه بر معماری شهر حاکم است، احتمالا پاسختان منفی است. شهرهای ایرانی که زمانی آوازه اصالت و زیبایی‌شان فرسنگ‌ها آن‌سوتر می‌پیچید و تبلوری از فرهنگ و هویت فاخر ایرانی را نماینده بودند، به نظر می‌رسد دوران افول معماری و شهری خود را تجربه می‌کنند. شاکله شهرهای ایرانی را ساختمان‌های یک‌شکل و همرنگ مشابه آنچه در هر جای جهان می‌توان یافت، شکل داده و نشانی که ایرانی‌بودن معماری را در شهر تداعی کند به‌سختی می‌توان یافت. لباس مردم، خانه‌های‌شان، سرگرمی‌های‌شان، فروشگاه‌ها و مراکز خرید، ساختمان‌ها و نماهای شهری همه و همه رنگ‌وبویی نه از جنس ایرانی که تعلق به جهانی مدرن و پیشرو دارد. ساختمان‌ها مکعب‌هایی یک‌شکل و بی‌روح‌اند و فاقد پیامی برای مخاطبان. همه‌چیز به غایت عادی و خالی از رنگ‌وبوی تعلق است. هرچند شهر بر موج تکنولوژی سوار است، اما جای خالی چیزی را درون خویش حس می‌کنید، چیزی که به وصف نمی‌آید و در کلام نمی‌گنجد. احساسی که باید باشد، اما نیست...؛ هویت؛ حلقه مفقوده شهرهای امروزی... ؛ چراکه عادت کرده‌ایم به این فقدان. طبق نظریه یونگ، اسکیما1یا طرح‌واره‌ها به طور کلی الگوها یا درون‌مایه‌های عمیق و فراگیری هستند که در دوران کودکی یا نوجوانی شکل گرفته و در بزرگسالی تداوم پیدا می‌کنند (Young, Klosko & Weishaar, 2003)2؛ به بیانی اسکیما نوعی الگوی ذهنی است که با گذشت زمان و ادراک مفاهیم، در ذهن فرد پدید می‌آید. مندلر نیز معتقد است اسکیما بر مبنای تجربیات گذشته از حوادث، اتفاقات و صحنه‌ها شکل گرفته است که در درون ما، خصوصا به صورت ناخودآگاه، انتظارات و توقعاتی را ایجاد می‌کند. در مقوله معماری، اسکیما یا طرح‌واره به بینش اولیه‌ای گفته می‌شود که یک طراح‌نسبت به موضوع کار خود دارد و از آن تحت عنوان هندسه ذهنی نیز یاد شده است (نقره کار، مظفر و نقره‌کار، 137ص:1389)3. از این گفتار چنان به نظر می‌رسد که میان مفاهیم ذهنی معمار و دانسته‌های پیشین او با موضوع طراحی، ارتباط معناداری وجود دارد. وقتی با یک ایرانی از معماری فاخر و هویت‌مند سخن می‌گویی، مساجد و خانه‌های تاریخی و بافت سنتی شهر برایش تداعی می‌شود. می‌توان از این موضوع دو برداشت متفاوت داشت. معماری دوره گذشته از چنان کیفیت، اصالت و هویتی بهره‌مند است که با گذشت سالیان متمادی هنوز در اذهان مردم باقی و زنده است؛ از دیگر سو، شاید معماری معاصر آن‌طور که باید خلاق، تأثیرگذار و ارزشی نبوده است و چنان‌که شایسته و بایسته است، برای مخاطبان امروزی‌اش جذاب و بدیع ننموده است. در این وادی، ایجاد این سؤال در ذهن یک معمار دغدغه‌مند پربیراه نیست: آیا باید پیرو سبک معماری گذشتگان و مقلد صرف نمادهای معماری سنتی بود یا می‌توان خلاقانه اندیشید و طرحی نو درانداخت؟ بر فرض مثال آن هنگام که موضوعی چون مسجد با تمام نمادها و الگوهایی که یادآور فرم شکلی آن است محل طراحی قرار می‌گیرد، طراحی یک مسجد مطابق با شاخص‌های هویت ایرانی، همان مساجد سنتی و تاریخی هستند که مقبول عام و مفهوم خاص‌اند یا باید به فکر تولید فرمی جدید و خلاقانه طبق جریان معماری معاصر بود؟ مفهوم هویت یکی از چالش‌برانگیزترین موضوعات در مباحث معماری و شهری است؛ اینکه هویت چیست و چگونه می‌توان آن را در فضاهای شهری ایجاد کرد. به نظر می‌رسد رشد سریع جمعیت شهرنشین و سرعت بالای ساخت‌وسازها از یک‌سو و ترویج فرهنگ و معماری وارداتی از سوی دیگر، تا حدودی موجب کم‌رنگ‌شدن و کم‌اهمیت‌دادن به مقوله هویت در فضاها و ابنیه شهری شده است. ایران از جمله کشورهایی است که میراث غنی و ارزشمندی از نظر فرهنگی و معماری دارد و این گذشته تاریخی هویت اصیل و خاص خود را دارد. فضاهای شهری گذشته، هم از نظر کالبد فیزیکی و هم ذهنی، هویت‌مند بوده‌اند و ویژگی‌های منحصربه‌فرد خود را داشته‌اند. بازار، میدان، کاروانسرا و حتی گذرها با فرم فیزیکی و نیز نحوه اختصاص فعالیت برای خود هویتی مستقل و درعین‌حال واحد و ایرانی داشتند. در کشوری مانند ایران با میراثی گرانبها از گذشتگان، تداوم حس خاطره‌مندی در فضا و ابنیه شهری، توأم با حرکت‌های پیشروانه در حوزه‌های معماری و شهری، چندان ساده به نظر نمی‌رسد. تمرکز و تأکید بر ارزش‌های والای به‌جامانده از گذشتگان در این عرصه هر چند لازم، اما کافی نیست. شهرهای کنونی با سرعت در حال تحول و حرکت به سوی پیشرفت هستند. هم‌گامی با موج جهانی‌شدن به حوزه معماری و شهرسازی نیز نفوذ کرده و چه‌بسا شتاب این موج، مجالی برای اندیشه و تأمل در تداوم نگاه هویت‌گرا پیرامون مسائل شهری باقی نگذاشته است؛ ازاین‌رو است که توسعه شهرها براساس مظاهر معماری غربی و نه موتیوهای اصیل معماری ایرانی در حال شکل‌گیری است. در تعریف هویت در فرهنگ دهخدا چنین آمده است: «ویژگی یا کیفیتی که موجب تمایز و شناسایی کسی از دیگران شود». درباره شهر نیز هویت ابعاد فیزیکی و انتزاعی دارد که به فضا معنا می‌بخشد و آن را ویژه و منحصربه‌فرد می‌کند؛ بنابراین می‌توان گفت هویت هم در کالبد و فیزیک فضا نمود داشته و هم می‌تواند مقوله‌ای کاملا ذهنی باشد که مستقل از کالبد شکل می‌یابد و از طرفی می‌تواند پدیده‌ای عینی و ذهنی باشد. در سال 1981 لینچ، هویت شهری را چنین معنا می‌کند: «هویت یعنی حدی که یک شخص می‌تواند یک مکان را به عنوان مکانی متمایز از سایر مکان‌ها شناسایی کند به گونه‌ای که شخصیتی منحصربه‌فرد داشته باشد». لینچ مفهوم «هویت» را در معنای بسیار ساده، یعنی «مکان» تعریف می‌کند و هویت را به همراه عوامل دیگری نظیر ساختار، شفافیت، سازگاری و خوانایی عاملی می‌داند که معنای مکان را در نظر مخاطب شکل می‌دهند. راپاپورت، هویت را این‌گونه تعریف می‌کند: «خصوصیتی از محیط که در شرایط مختلف تغییر نمی‌کند یا خصوصیتی که به موجودات امکان قابلیت تشخیص عنصری را از عناصر دیگر می‌دهد و عناصر شهری را از هم متمایز می‌کند». راپاپورت بر دو نکته تأکید می‌کند: 1) هر هویت محیطی یک محتوای درونی دارد که ذات و ماهیت خودش را نشان می‌دهد. 2) هر هویت مرزی دارد که آن را بیرون از خودش و از غیر خودش جدا می‌کند. شاید بتوان گفت حفظ و تقویت هویت شهری لزوما به معنای تکرار نظیربه‌نظیر الگوهای معماری و شهری گذشته نیست؛ چه، در این قالب، هویت مصداق عینی سنت و در تقابل با هرگونه نوگرایی و تجدد معنا می‌یافت. در واقع هویت فضایی، به نوعی تداوم طرح‌واره‌ها و الگوهایی است که در ذهن مخاطب وجود دارد و به شکل‌گیری و تقویت خاطره‌های جمعی وی از فضا منجر می‌شود. حیاط یک خانه تاریخی، درختی کهنسال در میانه میدان، تابلوی قدیمی یک مغازه و... .مثال‌هایی از این جنس می‌توانند در ذهن فرد خاطراتی را یادآوری کنند و به بازتولید مفهوم هویت در بستر فضای شهری بینجامد. این به آن معنا نیست که ادراک حس هویت‌مندی فضا صرفا در گرو بازآفرینی تک‌تک عناصر تاریخی و پرهیز از نوآوری است؛ چراکه هنر یک معمار و شهرساز در بازتولید مفاهیم هویتی بنا بر نیازهای امروزی شهر و شهروندان با حفظ و تکرار موردی پارامترهای هویتی است که موجب تداوم و تکوین خاطرات جمعی می‌شود. هویت محیط جزء موضوعاتی است که فقط یک عامل در آن دخیل نیست و گروهی از متغیرها بر آن اثرگذار است، به همین دلیل بررسی هویت فضاهای شهری و کیفیت و چگونگی آن، گستره‌ای وسیع را دربر می‌گیرد که بسط آن در این مجال نمی‌گنجد؛ کارکردهای اجتماعی، اقتصادی و مناسبتی در هویت‌بخشی و ایجاد حس تعلق خاطر به محیط از مواردی است که از دیرباز نقش درخور توجهی در هویت‌بخشی به فضاهای شهری داشته است. وقتی سخن از زیره کرمان و فرش تبریز است، آنچه به ذهن متبادر می‌شود به نوعی بخشی از هویت شهر را دربر می‌گیرد و پیش‌زمینه‌ای از کیفیت فضایی و اجتماعی و اقتصادی را در مخاطب ایجاد می‌کند. این‌روزها وقتی سخن از معماری سنتی و هویت‌مند به میان می‌آید، چه‌بسا در ذهن، معماری دوره گذشته و طاق و گنبد را تداعی بکند؛ درحالی‌که شاید بتوان گفت مقصود، طراحی بر مبنای اصول و آیین‌های سنتی و هویتی است و به نوعی، گنبد و طاق و مناره نمادی برای معماری مساجد هستند. زومتور [Peter Zumthor] تعبیری شایسته در این مقام دارد با عنوان «اتمسفر»؛ در معنای حس و حالی که معماری در تعالی فضایی؛٫ سعی در ایجاد آن دارد(Thinking Architecture)4. موضوع، استفاده کردن یا نکردن از موتیوهای آشنا [آن‌چنان که یونگ بر آن تأکید دارد] نیست؛ موضوع این است که اغلب مصنوعات معماری معاصرمان بر سیاق پیشین بنا شده‌اند، اما آیا همان حس‌وحال ابنیه تاریخی را برای مخاطبان امروزی‌شان به ارمغان می‌آورند؟ برگردیم به مثال مسجد؛ طراحی خلاقانه مسجد، به عنوان فضایی مقدس و مأمن و خلوتی برای عبادت‌کنندگان، مقوله‌ای است که از نقطه‌نظرات گوناگون می‌توان آن را بررسی کرد. به این موضوع کارکردهای اجتماعی جدید مساجد در جوامع نو را نیز اضافه کنید. به نظر نگارنده طراحی مفهومی بر مبنای اصول منشعب از گذشته معماری ما و بازتولید فرمی مساجد با حفظ ساحت مقدس مسجد و ایجاد نمادهایی مطابق با دوره کنونی، می‌تواند راهگشای خلق فضایی روحانی در کنار پاسخ‌گویی به کارکردهای اجتماعی برای مساجد معاصر باشد. به بیانی، در طراحی خلاقانه یک مسجد، چه‌بسا ارجح است که انگاره‌های ذهنی از مسجد را به عنوان اصل در نظر گرفت و درعین‌حال نیم‌نگاهی هم به آینده داشت. می‌توان چنین نتیجه گرفت که در طراحی معماری [مسجد یا طراحی هر مصنوع دیگری] دو رویکرد پیشِ‌روست؛ رویکرد نخست تکرار نظیربه‌نظیر الگوهای معماری گذشته (گنبد، مناره و...) است که گرچه بر طبق طرح‌واره‌های ذهنی، مقبولیت عام را به دنبال خواهد داشت، اما فارغ از هر نوع بداعتی خواهد بود؛ درحالی‌که رویکرد دوم بر برداشت مفهومی از اصول معماری اسلامی/ ایرانی و بازتولید [Regenerate] آن در قالب فرم‌های امروزی تأکید دارد. براین‌اساس به نظر می‌رسد در دوره کنونی با توجه به تنوع و نیاز به تحول و خلاقیت، رویکرد دوم پاسخ مناسب‌تری برای جریان معماری معاصر باشد، اما این تغییر نگرش و قبول فرمی بازتولیدشده، نیازمند دقت و ظرافت خاصی است که باید طراحان درباره آن مداقه کنند. از طرفی حرکتی نرم و آرام می‌طلبد تا عموم مردم پذیرای آن باشند؛ چراکه اگر معماری خلاقانه در ایجاد فضایی موفق باشد کارکردهای اجتماعی و فرم شکلی آن نیز مطلوبیت خواهد یافت. در پایان اگر بپذیریم جوامع در ترکیب زمان و فضا شکل گرفته و تحول می‌یابند و اگر این ترکیب را مکان بنامیم و شاخصه عناصر انسانی را در مکان متبلور بدانیم، باید گفت رویکردهای غرب‌گرا در معماری ایران به نوعی مکان‌ستیز هستند و البته هر نوع تبلور هویت ایرانی در فضا به نوعی در مسیر تقویت مفهوم مکان قدم برمی‌دارد؛ بحث مکان و لامکان مطرح می‌شود، بحث قرابت و غربت، تعلق و بیگانگی، تعالی و هبوط. این موضوع چنان آشکار است که به یقین در زیر گنبدخانه هر مسجد ایرانی احساس می‌شود. در ذرات رقصان در نور دریچه‌های سقف بازار، در هیاهوی مردمان در حال گذار، در اینکه تو نیک می‌دانی از اینجایی و تمام یاخته‌های وجودت با صدایی شیوا آواز تعلق می‌خوانند... . آیا جز این است غوطه‌ورشدن در دریای آرام هویت و راندن به سوی ساحل وصل... ؛ چراکه هرکسی کو دور ماند از اصل خویش، باز جوید روزگار وصل خویش. پی‌نوشت‌ها: [1] Schema: a mental set or representation [2] Young, J. E. , Klosko, J. S. , & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner's guide. Guilford Press. [3] «مدل‌سازی» روشی مفید برای پژوهش‌های‌ میان‌رشته‌ای«رهنمودهایی برای ارتقای آموزش معماری در ایران، برمبنای اندیشه اسلامی»مهندس عبدالحمید نقره کار، دکتر فرهنگ مظفر، مهندس سلمان نقره کار، انجمن علمی معماری و شهرسازی سال 1389. [4] معماری‌اندیشی. نویسنده: پیتر زومتور. مترجم: علیرضا شلویری. ناشر: حرفه هنرمند زبان. [عنوان این اثر به‌اشتباه یا عمد «معماری‌اندیشی» ترجمه شده است؛ درحالی‌که ترجمه دقیق در اصل اندیشیدن را به خود معماری نسبت داده است؛ یعنی «معماری اندیشنده» یا «معماری متفکر»].

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.