نگاهي به نقش و جايگاه زبان انگلیسی در دنياي علم
زبان فرادست یا زبان میانجی؟
محمدعلی توکلی. .عضو هیأتعلمی دانشکده برق و کامپیوتر دانشگاه آزاد اسلامی واحد خمینیشهر
طبق آمار ارائهشده از سوی پایگاه استنادی اسکوپوس، بیش از 92درصد علم جهان درحالحاضر به زبان انگلیسی تولید میشود. اگر زبان انگلیسی را جزء داراییهای چند کشور استعمارگر بدانیم که توانستهاند با سیاستهای خصمانه، این زبان را به جایگاه فرادست کنونی ارتقا دهند و به نوعی امپریالیسم زبانی دامن بزنند، بدون تردید همه کشورهای غیر انگلیسیزبان، مانند کشور ما، باید به فکر راه چارهای برای مقابله با این هجوم ناجوانمردانه باشند و با نوشتن کتاب و مقاله به زبان مادری خود، هر سال چند صدم درصد از حق خودشان را هم که شده از کشورهای مهاجم بازپسگیرند و به سهم ناچیز خود اضافه کنند تا درنهایت شاهد روزی باشیم که هر دانشمندی در هر کجای دنیا به زبان مادری خود به تولید علم مشغول است و هر کس طالب استفاده از دانش اوست، باید به ناچار راه دشوار یادگیری یک زبان بیگانه را بر خود هموار کند تا نسبت عادلانه درصدها در پایگاههای استنادی دستخوش تغییر نشود. شاید این شرایط آرمانی، فارغ از محتمل بودن یا نبودنش، در نگاه اول بسیار منطقی و حتی رویایی به نظر برسد. ولی در چنین شرایطی تصور کنید یک پژوهشگر ایرانی میخواهد از جدیدترین دستاوردهای علم روز دنیا مطلع باشد و در پژوهشهای خود از آنها استفاده کند تا دستکم مجبور به اختراع دوباره چرخ نشود. در آن شرایط به ظاهر آرمانی، این پژوهشگر باید حداقل به زبانهای انگلیسی، آلمانی، فرانسه، چینی، ژاپنی و چند زبان دیگر تسلط کامل داشته باشد. اگر از بخت بد خبر برسد که مثلا یک پژوهشگر آفریقایی به یافتههای جدیدی دست یافته، تنها راه استفاده از آن، بستن کمر همت و یادگیری زبانهایی مثل یوروبایی و سواحیلی است. البته یادگیری زبانهای متعدد پایان ماجرا نیست و مشکل اصلی بعد از این مرحله است، یعنی زمانی که یک پژوهشگر اثری را در زبان مقصد مطالعه میکند و میخواهد نگاهی نقادانه به آن داشته باشد. در واقع، او میخواهد از یک خواننده منفعل به یک خواننده فعال تبدیل شود و در دنیای علم با پژوهشگران کشورهای دیگر در آن حوزه وارد گفتوگو شود. ولی با کدام زبان؟ نگاهی کلی به کارهای دانشمندان برجسته جهان نشان میدهد که حتی دانشمندان آلمانی، فرانسوی و اسپانیاییزبان هم به دنبال پایینکشیدن زبان انگلیسی از جایگاه کنونیاش نیستند و برجستهترین مقالات خود را در نشریات معتبر علمی که عمدتا به زبان انگلیسی منتشر میشوند، به چاپ میرسانند. (برای نمونه پروفسور «کِی همیر» آلمانی از دانشگاه آخن آلمان که اکثریت قریب به اتفاق مقالات خود را در زمینه مهندسی برق به زبان انگلیسی مینویسد.) در چنین شرایطی، استفاده از زبان بومی نهتنها به رشد علمی منجر نخواهد شد، بلکه زمینه را برای انزوای علمی پژوهشگران و دیدهنشدن کارهای آنها در سطح بینالمللی فراهم خواهد کرد. لازم به توضیح نیست که ترجمه آثار هم در چنین شرایطی چارهساز نخواهد بود چون حتی اگر فاصله زمانی میان نگارش و ترجمه آثار را در نظر نگیریم، به متخصصان کافی در همه رشتههای علمی نیاز خواهیم داشت که به این زبانها آشنایی کامل داشته باشند و به سرعت همه آثار را در کوتاهترین زمان ممکن و با بهترین کیفیت ترجمه کنند و در مقابل، ترجمه نقدها و پرسشهای پژوهشگر داخلی را هم به آن زبانها در اسرع وقت انجام دهند. حالا بیایید از یک زاویه دیگر به مسئله نگاه کنیم. زبان انگلیسی زبان مادری حدود 400میلیون نفر از جمعیت جهان است. از این نظر این زبان پس از چینی مندرین و اسپانیایی در جایگاه سوم قرار دارد. اگر به این تعداد، 400میلیون نفری که انگلیسی زبان دوم آنهاست (مانند هند) و حدود 700میلیون نفری که زبان انگلیسی را به عنوان یک زبان خارجی آموختهاند (مانند ایران) را هم اضافه کنیم به جمعیتی یکونیم میلیاردی خواهیم رسید که نشان میدهد حدود یکپنجم جمعیت 7.3میلیاردی کره زمین درحالحاضر بر زبان انگلیسی مسلط هستند و این زبان در حوزه علم، سیاست، ورزش، اقتصاد، اینترنت و شبکههای اجتماعی زبان غالب است. برای مثال در سال2015 بیش از 55درصد متون به اشتراک گذاشتهشده در اینترنت به زبان انگلیسی بوده است. (البته این جایگاه برای زبان انگلیسی پس از جنگ جهانی دوم تثبیت شد، ولی پرداختن به چرایی و چگونگی آن، موضوع نوشته حاضر که قصد دارد پایه استدلالهای خود را بر واقعیات کنونی و مناسبات حاکم بر دنیای علم استوار کند، نیست.) اینکه بیش از 92درصد علم جهان به زبان انگلیسی تولید میشود، به این معناست که یک پژوهشگر با آموختن این زبان عملا به 92درصد علم تولیدشده در جهان دسترسی خواهد داشت. این فرد میتواند علاوه بر دسترسی آسان به بدنه اصلی علم تولیدشده در جهان، با محققان کشورهای دیگر وارد گفتوگوی علمی شود. اگر با این دیدگاه به موضوع نگاه کنیم، میبینیم که نقش زبان انگلیسی برای پژوهشگران سراسر دنیا چیزی بیش از یک زبان میانجی نیست و اگر معادلات سیاسی و فرهنگی جهان در آینده به گونهای به هم بخورد که جایگاه زبان انگلیسی بنا به دلایل متعدد تضعیف شود، مسلما نتیجه نهایی این تغییر و تحول جایگزینی یک زبان میانجی دیگر به جای زبان انگلیسی خواهد بود. احساس نیاز به یک زبان میانجی بینالمللی همیشه وجود داشته و شاهد این مدعا تلاشهای نهچندان موفق برای ایجاد زبانهای برساخته مانند اسپرانتو است. انتقادی که به این دیدگاه وارد است، این است که زبان یک پدیده پیچیده و چندساحتی است که نمیتوان آن را به سادگی از حوزه فرهنگ جدا کرد و نوشتن و صحبتکردن به یک زبان بیگانه، خواه ناخواه ما را به طرز تفکر و سبک زندگی جامعهای که آن زبان نماینده آن است، نزدیک و از فرهنگ بومی خودمان دور میکند. این انتقاد کاملا بجاست ولی بنابر آنچه گفته شد، کنارگذاشتن زبان انگلیسی در جهان کنونی، فرصت ایفای نقش فعال در عرصه علم و فناوری را از پژوهشگر سلب خواهد کرد. ارتباطات بینالمللی در قرن حاضر بهقدری توسعه یافته که هیچ پژوهشگری از هیچ زبان و ملیتی نمیتواند ادعا کند از همه همکاران خود در جوامع علمی دیگر کشورها بینیاز است. بنابراین به نظر میرسد تنها راه برای یک جامعه پویای علمی این است که به جای پاککردن صورت مسئله، کارشناسان و صاحبنظران فرهنگی را به یاری بطلبد تا راهکارهای عملی تقویت بنیه فرهنگی کشور و مقابله با تهاجم فرهنگی (که زبان فقط یکی از بازیگران پرشمار آن است)، تدوین و اجرا شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.